<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0716-5455</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Revista de estudios histórico-jurídicos]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Rev. estud. hist.-juríd.]]></abbrev-journal-title>
<issn>0716-5455</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Ediciones Universitarias de Valparaíso]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0716-54552011000100004</article-id>
<article-id pub-id-type="doi">10.4067/S0716-54552011000100004</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[La compraventa a un impúber sin autorización del tutor: Un estado de la cuestión en torno a D. 41,4,2,15]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Purchase and Sale Agreement Entered Into With an Underage without the Tutor's Authorization: A Status Questionis on D. 41,4,2,15]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Carvajal]]></surname>
<given-names><![CDATA[Patricio-Ignacio]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Pontificia Universidad Católica de Chile Facultad de Derecho ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Santiago ]]></addr-line>
<country>Chile</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>00</month>
<year>2011</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>00</month>
<year>2011</year>
</pub-date>
<numero>33</numero>
<fpage>145</fpage>
<lpage>171</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://www.scielo.cl/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0716-54552011000100004&amp;lng=en&amp;nrm=iso&amp;tlng=en"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.cl/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0716-54552011000100004&amp;lng=en&amp;nrm=iso&amp;tlng=en"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.cl/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0716-54552011000100004&amp;lng=en&amp;nrm=iso&amp;tlng=en"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[El fragmento conservado en D. 41,4,2,15 ofrece un caso de fácil comprensión. El adquirente, en virtud de una compraventa celebrada con un impúber, puede adquirir la cosa por usucapio si acaso pensó que el vendedor era púber. Pero la justificación que ofrece Paulo: "plus est in re quam in existimatione", se opone a la solución habitual, que vincula el caso con la buena fe-creencia del comprador. Por tanto, la solución resulta desvinculada de su motivación. Desde la Glosa se explicó el caso como de una compraventa a non domino. Para Cujacius y otros pensaron que el texto original debía decir: "plus est in existimatione quam in re", u otras formulaciones similares. En el siglo XVII, José Fernández de Retes, inauguró una lectura objetiva del pasaje, que separa el problema presentado por el dictum del texto de la creencia del comprador. En el siglo XX se consideró corrupto el pasaje.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[The fragment kept in D. 41,4,2,15 offers a case that can be easily understood. The buyer, by virtue of a purchase and sale agreement entered into with an underage, can buy the thing based on usucapio as long as s/he thought that the salesperson was underage. However, the justification Paulo offers: "plus est in re quam in existimatione", opposes to the common solution that links the case with the good faith-belief of the buyer. Therefore, the solution turns out to be unrelated to its motivation. From the commentary, we explain the case as a non domino purchase and sale. Cujacius and others thought that the original text might have stated: "plus est in existimationequam in re", or other similar statements. In the 17th century, José Fernández de Retes submitted an objective reading of the text, which separates the problem presented by the dictum of the text from the buyer's belief. The text was considered to be corrupt in the 20th century.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[Compraventa]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Buena fe]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Título]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Causa pro emptore]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Título putativo]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Purchase and sale]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Good faith]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Title]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[pro emptore Cause]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Presumptive title]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[  	    <p><font size="2" face="Verdana">Revista de Estudios Hist&oacute;rico-Jur&iacute;dicos<br /> 	</font><font size="2" face="Verdana">XXXIII (Valpara&iacute;so, Chile, 2011)<br /> 	</font><font size="2" face="Verdana">[pp. 145 - 171]</font></p> 	    <p align="right"><strong><font size="2" face="Verdana">ESTUDIOS - Derecho Romano</font></strong></p> 	    <p><font size="4" face="Verdana"><strong>La compraventa a un imp&uacute;ber sin autorizaci&oacute;n del tutor. Un estado de la cuesti&oacute;n en torno a D. 41,4,2,15<a href="#0" name="0top">*</a></strong></font></p> 	    <p>&nbsp;</p> 	    <p><font size="3" face="Verdana"><strong>Purchase and Sale Agreement Entered Into With an Underage without the Tutor's Authorization. A Status Questionis on D. 41,4,2,15</strong></font></p> 	    <p>&nbsp;</p> 	    <p><strong><font size="2" face="Verdana">Patricio-Ignacio Carvajal</font></strong></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Pontificia Universidad Cat&oacute;lica de Chile</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana"><a name="top" id="top"></a><a href="#back">Direcci&oacute;n para correspondencia</a> </font></p> 	<hr align="JUSTIFY" size="1" noshade="noshade" />         ]]></body>
<body><![CDATA[<p   align="justify" ><font face="Verdana"><font size="2"><b>RESUMEN</b></font></font></p >         <p><font size="2" face="Verdana">El fragmento conservado en D. 41,4,2,15 ofrece un caso de f&aacute;cil comprensi&oacute;n. El adquirente, en virtud de una compraventa celebrada con un imp&uacute;ber, puede adquirir la cosa por usucapio si acaso pens&oacute; que el vendedor era p&uacute;ber. Pero la justificaci&oacute;n que ofrece Paulo: "plus est in re quam in existimatione", se opone a la soluci&oacute;n habitual, que vincula el caso con la buena fe-creencia del comprador. Por tanto, la soluci&oacute;n resulta desvinculada de su motivaci&oacute;n. Desde la Glosa se explic&oacute; el caso como de una compraventa a non domino. Para Cujacius y otros pensaron que el texto original deb&iacute;a decir: "plus est in existimatione quam in re", u otras formulaciones similares. En el siglo XVII, Jos&eacute; Fern&aacute;ndez de Retes, inaugur&oacute; una lectura objetiva del pasaje, que separa el problema presentado por el dictum del texto de la creencia del comprador. En el siglo XX se consider&oacute; corrupto el pasaje.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana"><strong>Palabras clave:</strong> Compraventa - Buena fe - T&iacute;tulo - Causa pro emptore - T&iacute;tulo putativo.</font></p> 	<hr align="JUSTIFY" size="1" noshade="noshade" />         <p><font face="Verdana"><font size="2"><strong>ABSTRACT</strong></font></font></p>         <p><font size="2" face="Verdana">The fragment kept in D. 41,4,2,15 offers a case that can be easily understood. The buyer, by virtue of a purchase and sale agreement entered into with an underage, can buy the thing based on usucapio as long as s/he thought that the salesperson was underage. However, the justification Paulo offers: "plus est in re quam in existimatione", opposes to the common solution that links the case with the good faith-belief of the buyer. Therefore, the solution turns out to be unrelated to its motivation. From the commentary, we explain the case as a non domino purchase and sale. Cujacius and others thought that the original text might have stated: "plus est in existimationequam in re", or other similar statements. In the 17th century, Jos&eacute; Fern&aacute;ndez de Retes submitted an objective reading of the text, which separates the problem presented by the dictum of the text from the buyer's belief. The text was considered to be corrupt in the 20th century.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana"><strong>Keywords:</strong> Purchase and sale - Good faith - Title - pro emptore Cause - Presumptive title.</font></p> 	<hr align="JUSTIFY" size="1" noshade="noshade" /> 	    <p>&nbsp;</p> 	    <p><strong><font size="3" face="Verdana">I. Introducci&oacute;n</font></strong></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">En materia de adquisici&oacute;n de una cosa comprada a un pupilo, sin la autorizaci&oacute;n del tutor, el Digesto nos ofrece el siguiente fragmento conservado en D. 41,4,2,15 (Paul., 54 ed.):</font></p> 	<table>       <tbody>         <tr>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Si a pupillo emero sine tutoris auctoritate, quem puberem esse putem, dicimus usucapionem sequi, ut hic plus sit in re quam in existimatione: quod si scias pupillum esse, putes tamen pupillis licere res suas sine tutoris auctoritate administrare, non capies usu, quia iuris error nulli prodest".</font></p></td>           <td>                 ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Si comprara de un pupilo sin la autorizaci&oacute;n del tutor, a quien piense ser un p&uacute;ber, decimos que se sigue la usucapi&oacute;n, porque aqu&iacute; se est&eacute; m&aacute;s a la realidad que a la opini&oacute;n: puesto que si sab&iacute;as que es pupilo, y sin embargo piensas que puede administrar sus bienes sin la autorizaci&oacute;n del tutor, no usucapes, porque el error de Derecho para nada aprovecha". </font></p></td>         </tr>       </tbody>     </table> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Hay dos hip&oacute;tesis claramente diferenciadas: una referida al error de hecho y otra, al de Derecho. De esas, s&oacute;lo nos concentraremos en la primera; es decir, en el caso de haberse concluido una compraventa (y la correlativa tradici&oacute;n), con un pupilo, sin la autorizaci&oacute;n del tutor, en la creencia err&oacute;nea de que se trataba de un p&uacute;ber. </font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Seg&uacute;n se observa a primera vista en el pasaje, hay a su vez dos elementos fundamentales en la hip&oacute;tesis tratada: por una parte, objetivamente ha habido una compraventa con un pupilo, por cuya apariencia el comprador pensaba que era p&uacute;ber; y, segundo, subjetivamente ha sido esta apariencia la que ha dado lugar a un error de hecho. </font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">En suma, dogm&aacute;ticamente el texto parece de f&aacute;cil comprensi&oacute;n, en cuanto a la posibilidad de usucapir (usucapionem sequi) que aqu&iacute; se contempla. </font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Sin embargo, la inteligencia del pasaje se complica cuando se toma en consideraci&oacute;n la motivaci&oacute;n que nos entrega Paulo: "ut hic plus sit in re quam in existimatione"; es decir, "porque aqu&iacute; se est&eacute; m&aacute;s a la realidad que a la opini&oacute;n"<a href="#footnote-17000-1" id="footnote-17000-1-backlink" name="footnote-17000-1-backlink">[1]</a>. Se trata de un dictum que aparece en nuestras fuentes otras cinco veces (FV. 260; Inst. 2,20,11; D. 22,6,9,4; 40,2,4,1; 41,4,2,2), m&aacute;s otra en su forma contraria, esto es, "plus est in opinione, quam in veritate" (D. 29,2,15).</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Sin duda que esta afirmaci&oacute;n de Paulo, en D. 41,4,2,15, cuanto menos preliminarmente (y para muchos, definitivamente, como veremos), resulta irreductiblemente contradictoria con la decisi&oacute;n de admitir la usucapi&oacute;n. Pues muchas fuentes hist&oacute;ricas e incluso vigentes -tambi&eacute;n en Per&uacute;-, establecen la buena fe del poseedor como fundamento de la usucapi&oacute;n; entendida aqu&eacute;lla como una creencia err&oacute;nea o ignorancia<a href="#footnote-17000-2" id="footnote-17000-2-backlink" name="footnote-17000-2-backlink">[2]</a>. </font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">As&iacute;, para el lector moderno en realidad ser&iacute;a la opini&oacute;n o estimaci&oacute;n (existimatio), la que primar&iacute;a sobre la realidad (res). Es decir, el fundamento ser&iacute;a exactamente lo contrario de lo que nos se&ntilde;ala Paulo. De hecho, la funci&oacute;n propia de la buena fe aparece reconocida como la de sustituir la verdad (res), por el propio Paulo en D. 50,17,136 (18 ed.): </font></p> 	<table>       <tbody>         <tr>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Bona fides tantundem possidenti praestat quantum veritas [...]".</font></p></td>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"La buena fe del poseedor otorga tanto cuanto la verdad [...]".</font></p></td>         </tr>       </tbody>     </table> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Ante todo, se debe se&ntilde;alar que al menos los manuscritos no permiten dudar de la literalidad del texto de D. 41,4,2,15; pues la lecci&oacute;n "ut hic plus sit in re quam in existimatione" es indudable en el Codex Florentinus<a href="#footnote-17000-3" id="footnote-17000-3-backlink" name="footnote-17000-3-backlink">[3]</a>, al igual que en otras versiones vulgares<a href="#footnote-17000-4" id="footnote-17000-4-backlink" name="footnote-17000-4-backlink">[4]</a>. Tampoco las fuentes bizantinas resultan de ayuda en este caso; pues al menos Basilicorum liber 50,4 (Pro emtore), dado su car&aacute;cter de s&iacute;ntesis, presenta la soluci&oacute;n paulina sin reproducir el dictum que nos ocupa<a href="#footnote-17000-5" id="footnote-17000-5-backlink" name="footnote-17000-5-backlink">[5]</a>. Por &uacute;ltimo, la ubicaci&oacute;n palingen&eacute;tica del fragmento no nos permite precisar mejor el caso resuelto por Paulo; pues seg&uacute;n la reconstrucci&oacute;n de Lenel<a href="#footnote-17000-6" id="footnote-17000-6-backlink" name="footnote-17000-6-backlink">[6]</a>, el texto de D. 41,4,2 constituye una unidad al menos en la parte que nos interesa.</font></p> 	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p><strong><font size="3" face="Verdana">II. Mayer-Maly y la cr&iacute;tica de interpolaciones</font></strong></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Evidentemente, es dif&iacute;cil coordinar la soluci&oacute;n del caso en D. 41,4,2,15 con su motivaci&oacute;n: "plus est in re quam in existimatione"; y no con la que pareciera mucho m&aacute;s natural: "plus est in opinione quam in veritate"<a href="#footnote-17000-7" id="footnote-17000-7-backlink" name="footnote-17000-7-backlink">[7]</a>. Por ello, ya a fines del siglo XIX, desde el trabajo de Phillipp Lotmar<a href="#footnote-17000-8" id="footnote-17000-8-backlink" name="footnote-17000-8-backlink">[8]</a> (1850-1937), comenzaron a realizarse las primeras acusaciones de interpolaci&oacute;n respecto de nuestro texto; las cuales ser&aacute;n predominantes hasta entrada ya la segunda mitad del siglo XX, de la mano de juristas como Beseler<a href="#footnote-17000-9" id="footnote-17000-9-backlink" name="footnote-17000-9-backlink">[9]</a>, Pfl&uuml;ger<a href="#footnote-17000-10" id="footnote-17000-10-backlink" name="footnote-17000-10-backlink">[10]</a>, Voci<a href="#footnote-17000-11" id="footnote-17000-11-backlink" name="footnote-17000-11-backlink">[11]</a>, Van Warmelo<a href="#footnote-17000-12" id="footnote-17000-12-backlink" name="footnote-17000-12-backlink">[12]</a>, Provera<a href="#footnote-17000-13" id="footnote-17000-13-backlink" name="footnote-17000-13-backlink">[13]</a> y Zilletti<a href="#footnote-17000-14" id="footnote-17000-14-backlink" name="footnote-17000-14-backlink">[14]</a>. </font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Por otra parte, se entrecruza con la mencionada corriente general de la cr&iacute;tica interpolacionista, la corriente, digamos, particular, representada por una parte de la doctrina que comenzaba a aceptar el origen cl&aacute;sico del llamado t&iacute;tulo putativo; entre cuyos autores destacaron Rabel<a href="#footnote-17000-15" id="footnote-17000-15-backlink" name="footnote-17000-15-backlink">[15]</a>, Ehrhardt<a href="#footnote-17000-16" id="footnote-17000-16-backlink" name="footnote-17000-16-backlink">[16]</a>, von L&uuml;btow<a href="#footnote-17000-17" id="footnote-17000-17-backlink" name="footnote-17000-17-backlink">[17]</a>, Daube<a href="#footnote-17000-18" id="footnote-17000-18-backlink" name="footnote-17000-18-backlink">[18]</a> y Kaser<a href="#footnote-17000-19" id="footnote-17000-19-backlink" name="footnote-17000-19-backlink">[19]</a>. </font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Por cierto, en este punto merece una menci&oacute;n especial Theo Mayer-Maly<a href="#footnote-17000-20" id="footnote-17000-20-backlink" name="footnote-17000-20-backlink">[20]</a>; no s&oacute;lo por la importancia de sus observaciones sobre el t&iacute;tulo putativo, sino porque &eacute;l representa, en alguna medida, la superaci&oacute;n del m&eacute;todo de la cr&iacute;tica de interpolaciones en la lectura de D. 41,4,2,15. </font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">En efecto, Mayer-Maly tendr&aacute; el m&eacute;rito de rescatar varios fragmentos del texto que hab&iacute;an sido tachados de justinianeos<a href="#footnote-17000-21" id="footnote-17000-21-backlink" name="footnote-17000-21-backlink">[21]</a>; y esto, especialmente respecto de la regla "plus sit in re quam in existimatione". A nuestro juicio, lo anterior se puede explicar fundamentalmente por dos factores que influyeron en su trabajo. El primero, de orden exeg&eacute;tico, fue precisamente el reconocimiento del car&aacute;cter cl&aacute;sico de algunas formas de t&iacute;tulo putativo (pues ning&uacute;n jurista lleg&oacute; a concebir "el" t&iacute;tulo putativo)<a href="#footnote-17000-22" id="footnote-17000-22-backlink" name="footnote-17000-22-backlink">[22]</a>, as&iacute; como el contraste con otro texto paulino que recoge nuestro dictum (D. 22,6,4,9). El segundo, de car&aacute;cter metodol&oacute;gico, consisti&oacute; en el declarado<a href="#footnote-17000-23" id="footnote-17000-23-backlink" name="footnote-17000-23-backlink">[23]</a> influjo que ejerci&oacute; sobre &eacute;l la teor&iacute;a de los estratos textuales de Wieacker<a href="#footnote-17000-24" id="footnote-17000-24-backlink" name="footnote-17000-24-backlink">[24]</a>. </font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Sin embargo, sus observaciones no est&aacute;n exentas de problemas; y, adem&aacute;s, aunque haya superado la cr&iacute;tica de interpolaciones, su actitud cient&iacute;fica sigue siendo, a nuestro juicio, desmedidamente cr&iacute;tica. </font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Ahora bien, en la medida que la &eacute;poca de la cr&iacute;tica y la hipercr&iacute;tica textual ya ha sido superada, resurge el inter&eacute;s de revisar las opiniones de los juristas anteriores, en busca de soluciones a los problemas que nos presentan nuestras fuentes.</font></p> 	    <p><strong><font size="3" face="Verdana">III. Las interpretaciones de D. 41,4,2,15 hasta el siglo XIX</font></strong></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">A lo largo de nuestra historia del Derecho, las opiniones de los juristas se dividen entre quienes afirman la exactitud de la lecci&oacute;n "plus sit in re quam in existimatione", y quienes (s&oacute;lo desde el siglo XVI en adelante), la sustituyen por "plus sit in existimatione quam in re" u otras formulaciones similares. Bajo estos dos grandes ejes se levantar&aacute;n tres v&iacute;as de interpretaci&oacute;n fundamentales; haciendo abstracci&oacute;n, por supuesto, de las peculiaridades de cada jurista.</font></p> 	    <p><strong><font size="2" face="Verdana">1. Los glosadores y los comentaristas.</font></strong></p> 	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font size="2" face="Verdana">Durante la &eacute;poca de los glosadores y los comentaristas, prim&oacute; la explicaci&oacute;n siguiente: al texto subyace la hip&oacute;tesis de que la cosa vendida por el pupilo era ajena. </font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">El camino fue preparado por Irnerio<a href="#footnote-17000-25" id="footnote-17000-25-backlink" name="footnote-17000-25-backlink">[25]</a> y Azo<a href="#footnote-17000-26" id="footnote-17000-26-backlink" name="footnote-17000-26-backlink">[26]</a>; en cuanto, en &eacute;poca Medieval, la afirmaci&oacute;n de la exactitud de la lecci&oacute;n "plus sit in re quam in existimatione" de D. 41,4,2,15, se coordinaba con las dem&aacute;s normas que regulaban (restring&iacute;an) las enajenaciones de los pupilos (especialmente de sus inmuebles) de una manera imperativa. As&iacute;, en una hip&oacute;tesis como la compra a un pupilo de un bien que le perteneciera (emptio a domino), sin autorizaci&oacute;n del tutor, jam&aacute;s pod&iacute;a primar la opini&oacute;n del comprador; puesto que por esta v&iacute;a siempre se viciaba el contrato y no pod&iacute;a tener lugar la adquisici&oacute;n.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Al hilo de lo anterior, Accursio, al comentar D. 41,4,2,15, advierte la contraposici&oacute;n de los dicta en las fuentes romanas y los consiguientes problemas para su interpretaci&oacute;n aqu&iacute;: "alias est non, alias sine non" (una veces est&aacute; [con] 'no', y otras sin 'no'). Es decir, se le&iacute;a unas veces "ut hic non plus sit in re quam in existimatione" ("porque aqu&iacute; no se est&eacute; m&aacute;s a la realidad, que a la opini&oacute;n"); y otras "ut hic sit in re, quam in existimatione" ("porque aqu&iacute; se est&eacute; m&aacute;s a la realidad, que a la opini&oacute;n")<a href="#footnote-17000-27" id="footnote-17000-27-backlink" name="footnote-17000-27-backlink">[27]</a>. La explicaci&oacute;n de Accursio sobre el texto, parte de la base de la correcci&oacute;n del dictum tal cual nos es transmitido, "ut hic plus sit in re, quam in existimatione"<a href="#footnote-17000-28" id="footnote-17000-28-backlink" name="footnote-17000-28-backlink">[28]</a>; el cual interpreta del siguiente modo: </font></p> 	<table>       <tbody>         <tr>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"'Sit in re'. plus enim est qu&ograve;d res est aliena, qu&agrave;m opinari eam esse pupilli: ut. s[upra] ead. l. &sect;. si sub conditione. &amp;. s[upra] de ma. vindi. l. si pater. &sect;. quotiens. ali&agrave;s est non, hoc modo, non plus est in re, scilicet qu&ograve;d ille est pupillus, qu&agrave;m in existimatione, q[uod] creditur pubes: &amp; tunc est sic. s[upra] de acquiren. here. qui putat. &amp; sic duo erant hic errores: primus de rei dominio, secundus de aetate"29.</font></p></td>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"'Se est&eacute; a la realidad'. Ciertamente se est&aacute; m&aacute;s puesto que la cosa es ajena, que por opinarse ser aquella del pupilo: tal como arriba la misma ley &sect;. Si sub conditione [= D. 41,4,2,2] y arriba de ma. vindi. l. si pater. &sect;. quotiens [= D. 40,2,4,1]. Otras veces est&aacute; 'no', de este modo, no se est&aacute; m&aacute;s a la realidad, que el pupilo es tal, que a la estimaci&oacute;n, puesto que se cree p&uacute;ber; y entonces es as&iacute; arriba de acquiren. here. qui putat [= D. 29,2,15]. Y as&iacute; aqu&iacute; eran dos los errores: primero, sobre el dominio de la cosa, segundo, sobre la edad".</font></p></td>         </tr>       </tbody>     </table> 	<font size="2" face="Verdana"><a href="#footnote-17000-29" id="footnote-17000-29-backlink" name="footnote-17000-29-backlink">[29]</a> 	</font> 	    <p><font size="2" face="Verdana">De esta manera, Accursio establece como supuesto del caso, que se trata de una venta de cosa ajena en la cual el pupilo participa como vendedor, sin la autorizaci&oacute;n del tutor; de tal modo que la opini&oacute;n (el error sobre la edad) tiene menos relevancia que la realidad (se trataba de una venta de cosa ajena). </font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">B&aacute;rtolo, por su parte, al revisar D. 41,4,2,15, tambi&eacute;n reconoce las dificultades de su interpretaci&oacute;n, y se&ntilde;ala las diversas posiciones de la Glosa para justificar que aqu&iacute; los juristas romanos hayan dicho que "se est&eacute; m&aacute;s a la realidad". Dice: </font></p> 	<table>       <tbody>         <tr>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Difficilis est error. Error iustissimus p[rae]stat ca[usa]m usucapiendi in tit. p[ro] emptore [...] Gl[ossa] hic ponit duas sol[utiones]. Prima, q[uo]d res no[n] erat pupilli, sed alterius, vel hic in re mobili, ibi in re immobili. Tene ergo menti istam gl[ossa] q[ua] res pupilli mobilis pot[est] usucapi… Dico d[icta] l. bonae fidei. loquitur in re mobili. Et q[uod] sic debeat intelligi, no[tat] gl[ossam] clarius &amp; apertius in l. iii. C. de auto. praestan. &amp; sic illa importat aliquid, quia s[ecundu]m ista tempora poterat res mobilis sine decreto alienari, sed in pupillo non p[ossi]t usucapi, in adulto sic. Qualiter r[espo]ndebimus ad hanc lege[m]? Dic, q[uod] vendidit re[m] alienam non suam, quia sive est mobilis, sive immobilis, res pupilli non po[tes]t alienari [...]. Sol[utione] debet intelligi hic q[uod] erat res alterius et[iam] mobilis, &amp; ideo p[ossi]t usucapi si erat adulti. ali&agrave;s iste &sect;. non po[tes]t proceder&eacute;"30.</font></p></td>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"El error es dif&iacute;cil. El error just&iacute;simo sirve de causa para usucapir in tit. p[ro] emptore [= D. 41,4] [...]. La Glosa aqu&iacute; propone dos soluciones. Primera, que la cosa no era del pupilo, sino de otro, o bien aqu&iacute; que era una cosa mueble, all&aacute; que era una inmueble. Por lo tanto, ten en mente esta glosa, por la cual se puede usucapir las cosas muebles del pupilo […] Digo sobre dicha norma de D.41.1.48 pr. que se habla sobre una cosa mueble. Y que as&iacute; deba ser entendida, lo nota la glosa clara y abiertamente en C. 5.59.3. Y as&iacute; esta disposici&oacute;n tiene alg&uacute;n efecto, porque seg&uacute;n estos tiempos la cosa mueble pod&iacute;a ser enajenada sin decreto, pero en el pupilo no puede ser usucapida, en el adulto s&iacute;. &iquest;De qu&eacute; manera responderemos a esta ley? D&iacute; que vendi&oacute; una cosa ajena no suya, porque sea mueble, sea inmueble, no puede enajenarse la cosa del pupilo […] Como soluci&oacute;n aqu&iacute; debe ser entendido que era una cosa ajena tambi&eacute;n mueble, y por tanto puede ser usucapida si era de un adulto. De otra forma este par&aacute;grafo no puede proceder".</font></p></td>         </tr>       </tbody>     </table> 	<font size="2" face="Verdana"><a href="#footnote-17000-30" id="footnote-17000-30-backlink" name="footnote-17000-30-backlink">[30]</a> 	</font> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Esta interpretaci&oacute;n persisti&oacute; y, por ejemplo, Paulo de Castro, disc&iacute;pulo de Baldo, no hace otra cosa que seguir la explicaci&oacute;n de B&aacute;rtolo, el maestro de &eacute;ste: </font></p> 	<table>       <tbody>         <tr>           <td>                 ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"P[ro]p[ter] hoc intellige ist[u]m textu[m] in re aliena, &amp; mobili, in qua non requirebat decret[um] un[um,?] sufficit emptore[m] credidisse iust&egrave;, q[uod] esset maior pupillo, ad hoc ut posset usucapere"31.</font></p></td>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Por esto se entiende este texto en cosa ajena, y mueble, en la cual no se requer&iacute;a (un?) decreto [sc. pues] bastaba que el comprador creyera justamente, que el pupilo era mayor, para esto y puede usucapir".</font></p></td>         </tr>       </tbody>     </table> 	<font size="2" face="Verdana"><a href="#footnote-17000-31" id="footnote-17000-31-backlink" name="footnote-17000-31-backlink">[31]</a> 	</font> 	    <p><strong><font size="2" face="Verdana">2. Las interpretaciones a partir del siglo XVI.</font></strong></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">a) La interpretaci&oacute;n de Cujacius. Las cosas s&oacute;lo van a cambiar en &eacute;poca Moderna, desde el Humanismo, aunque ciertamente en un ambiente de debate. A partir de este momento, se va a plantear la necesidad de corregir el texto de D. 41,4,2,15; puesto que se va a considerar que su sentido no pod&iacute;a ser otro que el contrario a aquel indicado textualmente en la fuente. </font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">La figura fundamental en esta nueva forma de comprender el pasaje es Jacobus Cujacius<a href="#footnote-17000-32" id="footnote-17000-32-backlink" name="footnote-17000-32-backlink">[32]</a> (1520-1590). &Eacute;ste, indica que lo que en el texto aparece como "plus sit in re, quam in existimatione" debe ser le&iacute;do como "plus est in existimatione mentis, quam in re". Dice: </font></p> 	<table>       <tbody>         <tr>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"'Ut h&icirc;c plus sit'. Quis est qui non videat ordine converso legendum esse, ut h&icirc;c 'plus sit in existimatione, qu&agrave;m in re': tunc enim plus in re est, qu&agrave;m in existimatione, c&ugrave;m emit &agrave; pubere, quem esse pupillum existimat. Sed hoc casu plus est in existimatione mentis, qu&agrave;m in re: quoniam accepit &agrave; pupillo re vera, qui non potest sine tutoris auctoritate tradendo in alium transferre possessionem. l. pupillum. s[upra] de adq. rer. dom. Sed h&icirc;c plus valet opinio, qu&agrave;m substantia. Huic similis est casus proximus, si rem alienam &agrave; furioso emerit, quem esse sanum existimabat"33.</font></p></td>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"'Porque aqu&iacute; se est&eacute; m&aacute;s'. Qui&eacute;n hay que no vea que debe ser le&iacute;do en el orden inverso, 'porque aqu&iacute; se est&eacute; m&aacute;s a la estimaci&oacute;n, que a la realidad': en consecuencia, ciertamente se est&aacute; m&aacute;s a la realidad, que a la estimaci&oacute;n, cuando compra de un p&uacute;ber, a quien estima ser pupilo. Pero en este caso 'se est&aacute; m&aacute;s a la estimaci&oacute;n mental, que a la realidad': porque real y verdaderamente recibe del pupilo, quien no puede transferir la posesi&oacute;n haciendo tradici&oacute;n sin la autoridad del tutor, l. pupillum. s[upra] de adq. rer. dom. [= D. 41,1,11]. Por tanto, aqu&iacute; vale m&aacute;s la opini&oacute;n, que la substancia. A &eacute;ste es similar el caso pr&oacute;ximo, si compr&oacute; una cosa ajena de un furioso, a quien estimaba estar sano".</font></p></td>         </tr>       </tbody>     </table> 	<font size="2" face="Verdana"><a href="#footnote-17000-33" id="footnote-17000-33-backlink" name="footnote-17000-33-backlink">[33]</a> 	</font> 	    <p><font size="2" face="Verdana">En otro lugar tambi&eacute;n comenta D. 41,4,2,15 y 16<a href="#footnote-17000-34" id="footnote-17000-34-backlink" name="footnote-17000-34-backlink">[34]</a>, bajo el concepto de utilidad de Horacio, como "justi prope mater et aequi"<a href="#footnote-17000-35" id="footnote-17000-35-backlink" name="footnote-17000-35-backlink">[35]</a> ("propiamente la madre de lo justo y de lo equitativo"), y se&ntilde;ala: </font></p> 	<table>       <tbody>         <tr>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Et haec vero utilitatis ratio [...] ut qui a pupillo rem emit sine tutoris auctoritate, quem puberem esse putat, quamvis nulla sit emptio, tamen quia jure existimat se emere, ductus justa erroris causa, et reapse emit: ut pro emptore usucapere possit, utroque casu, in pupillo scilicet, et furioso, inspecta existimatione potius et opinione emptoris, qui putat se contrahere cum pubere, et sano, quam substantia veritatis; ut hic inquit : 'Plus sit in existimatione, quam in re'. Sic enim restituenda sunt verba, quae manifecto trajecta erant in hunc modum, ut hic plus sit in re, quam in existimatione. Quinimo hic, id est, in hac specie, 'Plus est in existimatione, quam in re': si existimationem emptoris spectes, jure emit: si rem, non jure: et tamen procedit usucapio pro emptore, quia plus valet quod est in opinione, quam quod est in re"36.</font></p></td>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Y realmente esta raz&oacute;n de utilidad [...] porque quien compra una cosa del pupilo sin la autorizaci&oacute;n del tutor, a quien piensa ser p&uacute;ber, aunque sea nula la compra, sin embargo porque estima comprar para s&iacute; en Derecho, conducido por una justa causa de error, y en los hechos compra: puede usucapir como comprador, en uno y otro caso, esto es en el del pupilo, y en el del furioso, inspecionada m&aacute;s bien la estimaci&oacute;n y opini&oacute;n del comprador, quien piensa de s&iacute; contratar con un p&uacute;ber, y con un sano, que la substancia de la verdad; tal como aqu&iacute; dice: 'Se est&eacute; m&aacute;s a la opini&oacute;n, que a la realidad'. Ciertamente as&iacute; son restituidas las palabras, las cuales por el manuscrito eran transmitidas en este modo, 'porque aqu&iacute; se est&eacute; m&aacute;s a la realidad, que a la opini&oacute;n'. Por el contrario aqu&iacute;, esto es, en esta especie, 'Se est&aacute; m&aacute;s a la opini&oacute;n, que a la realidad': si observas la opini&oacute;n del comprador, compra en Derecho; si la realidad, no en Derecho: y sin embargo procede la usucapi&oacute;n como comprador, porque vale m&aacute;s lo que est&aacute; en la opini&oacute;n, que lo que es en la realidad".</font></p></td>         </tr>       </tbody>     </table> 	<font size="2" face="Verdana"><a href="#footnote-17000-36" id="footnote-17000-36-backlink" name="footnote-17000-36-backlink">[36]</a> 	</font> 	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font size="2" face="Verdana">Gracias a la autoridad de Cujacius, esta interpretaci&oacute;n va adquirir una gran preponderancia. As&iacute; se puede ver en autores contempor&aacute;neos como Julius Capra Vicentini<a href="#footnote-17000-37" id="footnote-17000-37-backlink" name="footnote-17000-37-backlink">[37]</a>, Ludovicus Charondas<a href="#footnote-17000-38" id="footnote-17000-38-backlink" name="footnote-17000-38-backlink">[38]</a> (1534-1613) y Dionysius Gothofredus<a href="#footnote-17000-39" id="footnote-17000-39-backlink" name="footnote-17000-39-backlink">[39]</a> (1549-1622), acaso tambi&eacute;n Hugo Donelo (Hugues Doneau, 1527-1591), si bien con seguridad ya su anotador Osvaldus Hilligerus (O&szlig;wald Hilliger, 1583-1619)<a href="#footnote-17000-40" id="footnote-17000-40-backlink" name="footnote-17000-40-backlink">[40]</a>. Asimismo, en Antonius Faber (1557-1624)<a href="#footnote-17000-41" id="footnote-17000-41-backlink" name="footnote-17000-41-backlink">[41]</a>, Julius Pacius (1550-1631)<a href="#footnote-17000-42" id="footnote-17000-42-backlink" name="footnote-17000-42-backlink">[42]</a>, Hugo Grocio (1583-1645)<a href="#footnote-17000-43" id="footnote-17000-43-backlink" name="footnote-17000-43-backlink">[43]</a>, Desiderius Heraldus (?-1649)<a href="#footnote-17000-44" id="footnote-17000-44-backlink" name="footnote-17000-44-backlink">[44]</a>, Johannes a Sande (1568-1638)<a href="#footnote-17000-45" id="footnote-17000-45-backlink" name="footnote-17000-45-backlink">[45]</a>, Everhard Otto (1685-1756)<a href="#footnote-17000-46" id="footnote-17000-46-backlink" name="footnote-17000-46-backlink">[46]</a>, Antonius Schulting<a href="#footnote-17000-47" id="footnote-17000-47-backlink" name="footnote-17000-47-backlink">[47]</a> (1659-1734), Alexandre Duranton (1783-1866)<a href="#footnote-17000-48" id="footnote-17000-48-backlink" name="footnote-17000-48-backlink">[48]</a>, Caspar Rudolf von Ihering (1818-1892)<a href="#footnote-17000-49" id="footnote-17000-49-backlink" name="footnote-17000-49-backlink">[49]</a> y, entre nosotros, Alberto Burdese<a href="#footnote-17000-50" id="footnote-17000-50-backlink" name="footnote-17000-50-backlink">[50]</a> (1927-2011).</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">b) La interpretaci&oacute;n de Pulvaeus y su contradicci&oacute;n a Cujacius. Sin perjuicio del &eacute;xito de la proposici&oacute;n de Cujacius, Adrianus Pulvaeus (Adrien Poulv&eacute;), en 1558, retorna, contra la doctrina de aqu&eacute;l, a la explicaci&oacute;n m&aacute;s difundida en &eacute;poca Medieval respecto de D. 41.4.2.15: </font></p> 	<table>       <tbody>         <tr>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Quo tamen nihil expeditius aut facilius esse potest, si, ex Accursii sententia, pupillum hoc in loco rem alienam, non suam, distrahere intellexerimus. Ea enim adversus dominum usucapietur; non autem adversus pupillum; 'ut hic plus sit in re', id est, ex eo magis procedat usucapio, quod ea res aliena sit, &amp; usucapioni obnoxia, 'quam in existimatione', id est, quam impediatur ex eo, quod eam per errorem puberis esse credam, qui tamen pupillus sit. Sic enim legendum est, ut in Florentinis libris, &amp; passim in vulgaribus exemplaribus legitur: tametsi speciosa sit haec illorum met yesiw, 'ut plus sit in existimatione, quam in re'. Quod si sciam pupillum esse, putem tamen pupillis licere res suas sine tutoris auctoritate administrare; non capiam usu eam rem, quam mihi pupillus vendidit: quia juris error nulli prodest"51.</font></p></td>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Por ello, sin embargo, nada puede ser m&aacute;s expedito o f&aacute;cil, si, desde el parecer de Accursio, en tal lugar entendi&eacute;ramos distraer al pupilo una cosa ajena, no suya. Aquella ciertamente se usucape contra el due&ntilde;o; pero no contra el pupilo; porque 'aqu&iacute; se est&eacute; m&aacute;s a la realidad', esto es, por ello m&aacute;s bien proceda la usucapi&oacute;n, porque aquella cosa sea ajena, y para la da&ntilde;osa usucapi&oacute;n, 'que a la opini&oacute;n', esto es, que por ello se impida, porque por error crea ser p&uacute;ber, quien sin embargo sea pupilo. Ciertamente as&iacute; hay que leer, en los libros Florentinos, y se lee generalmente en los ejemplares vulgares: aunque de aquellos sea aparente esta met&aacute;thesis [= cambio], 'porque se est&eacute; m&aacute;s a la opini&oacute;n, que a la realidad'. Puesto que si supiera ser pupilo, piense sin embargo ser l&iacute;cito al pupilo administrar las cosas suyas sin la autorizaci&oacute;n del tutor; no usucapir&eacute; aquella cosa, la cual el pupilo me haya vendido: porque el error de Derecho no aprovecha para nada".</font></p></td>         </tr>       </tbody>     </table> 	<font size="2" face="Verdana"><a href="#footnote-17000-51" id="footnote-17000-51-backlink" name="footnote-17000-51-backlink">[51]</a> 	</font> 	    <p><font size="2" face="Verdana">La cr&iacute;tica de Pulvaeus estaba llamada a surtir efecto en el futuro, especialmente entre juristas alemanes del siglo XIX como Unterholzner<a href="#footnote-17000-52" id="footnote-17000-52-backlink" name="footnote-17000-52-backlink">[52]</a> (1787-1838), Gl&uuml;ck<a href="#footnote-17000-53" id="footnote-17000-53-backlink" name="footnote-17000-53-backlink">[53]</a>(1755-1831), M&uuml;hlenbruch<a href="#footnote-17000-54" id="footnote-17000-54-backlink" name="footnote-17000-54-backlink">[54]</a> (1785-1843) y Savigny<a href="#footnote-17000-55" id="footnote-17000-55-backlink" name="footnote-17000-55-backlink">[55]</a> (1779-1861). </font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Especialmente Unterholzner<a href="#footnote-17000-56" id="footnote-17000-56-backlink" name="footnote-17000-56-backlink">[56]</a> -y con &eacute;l, Stephan-<a href="#footnote-17000-57" id="footnote-17000-57-backlink" name="footnote-17000-57-backlink">[57]</a>, se&ntilde;alar&aacute;n que ya el propio Cujacius se sinti&oacute; persuadido por esta interpretaci&oacute;n. Lo anterior, de acuerdo a la obra de Cujacius, Observationum liber XXIV (cap. 14&deg;: An res pupilli usucapi posset [= "Si la cosa del pupilo pueda ser usucapida"]):</font></p> 	<table>       <tbody>         <tr>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Probo distinctionem Irnerii inter rem mobilem &amp; immobilem. Rem pupilli immobilem non posse usucapi, l. bonae f. De adq. rer. dom. quae palam scripta est de re immobili cum de fructibus sit, qui &agrave; solo separantur, non de mobili [...]. Constat etiam alienam quamcumque rem &agrave; pupillo bona fide possessam usucapi posse etiam si venierit, quasi pupillaris bonae fidei emptori in facto erranti justa ex causa, l. 2. &sect;. tutor &amp; &sect;. Si &agrave; pupillo, Pro emp. [...]"58.</font></p></td>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Pruebo la distinci&oacute;n de Irnerio entre cosa mueble e inmueble. No puede ser usucapida la cosa inmueble del pupilo, l. bonae f. De adq. rer. dom. [= D. 41,1,48] en el cual paladinamente est&aacute; escrito respecto de la cosa inmueble cuando se trate sobre los frutos, que por s&iacute; solos se separan, no respecto de la mueble [...]. Consta tambi&eacute;n que puede ser usucapida cualquier cosa ajena del pupilo pose&iacute;da con buena fe incluso si vendiera, como pupilar al comprador errante en el hecho por justa causa, l. 2. &sect;. tutor &amp; &sect;. Si &agrave; pupillo, Pro emp. [= D.41,4,2,8 y 15] [...]".</font></p></td>         </tr>       </tbody>     </table> 	<font size="2" face="Verdana"><a href="#footnote-17000-58" id="footnote-17000-58-backlink" name="footnote-17000-58-backlink">[58]</a> 	</font> 	    <p><font size="2" face="Verdana">En esta "observaci&oacute;n", Cujacius analiza la posibilidad de usucapir las cosas muebles del pupilo, sin autorizaci&oacute;n del tutor, poniendo a prueba una tradici&oacute;n doctrinal que se remontaba hasta Irnerio. Aprueba la se&ntilde;alada interpretaci&oacute;n, afirmando que no se puede usucapir s&oacute;lo la cosa inmueble del pupilo; y que la prohibici&oacute;n para usucapir tanto bienes muebles como inmuebles, corresponde en realidad s&oacute;lo a la pupila. Adem&aacute;s -y aqu&iacute; comparece D. 41,4,2,15-, indica que puede ser usucapida cualquier cosa ajena (mueble e inmueble), que el pupilo venda a un comprador que incurra en error de hecho por una justa causa. Con esto, Cujacius acoge la interpretaci&oacute;n que ya estaba presente en Accursio y B&aacute;rtolo. Ciertamente aqu&iacute; s&iacute; se aviene, en consecuencia, el texto sin modificar "plus sit in re, quam in existimatione"; con lo cual queda contradicha la interpretaci&oacute;n que antes hab&iacute;a ofrecido a este mismo respecto. En su favor, acaso se pueda se&ntilde;alar, por un lado, que est&aacute; tratando de probar la tesis de Irnerio, no la propia. Y, por el otro, que la posibilidad de usucapir la cosa ajena vendida por el pupilo no ha sido antes negada por Cujacius (y all&iacute;, en efecto, "plus est in re"); sino que s&oacute;lo se ha dicho que en el caso espec&iacute;fico de D. 41,4,2,15 ("Sed hoc casu", "in hoc specie"), prefiere la interpretaci&oacute;n ya antes se&ntilde;alada. As&iacute;, probablemente en este punto simplemente ha parafraseado a Irnerio dentro de un tema general m&aacute;s amplio. Es decir, hace aqu&iacute; una recepci&oacute;n dogm&aacute;tica de una doctrina que consideraba acertada; y, tal vez, no estim&oacute; oportuno, en este contexto, oponer aqu&iacute; los argumentos de su propio trabajo exeg&eacute;tico sobre uno solo del conjunto de textos pertinentes.</font></p> 	    <p><strong><font size="2" face="Verdana">3. La interpretaci&oacute;n "ecl&eacute;ctica" de Pothier.</font></strong></p> 	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font size="2" face="Verdana">Hacemos ahora un salto en el tiempo, hasta Robert Joseph Pothier (1699-1772)<a href="#footnote-17000-59" id="footnote-17000-59-backlink" name="footnote-17000-59-backlink">[59]</a>. Puesto que este jurista intent&oacute; una v&iacute;a intermedia entre las dos interpretaciones al uso de D.41.4.2.15, al tratar la buena fe en la usucapi&oacute;n, al interior de D. 41, 3 (De usurpationibus et usucapionibus). </font></p> 	<table>       <tbody>         <tr>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"&sect;. I. Quid sit bona fides. </font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">LXXVII. Bona fides nihil est aliud quam justa opinio quaesiti dominio [...]. </font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">Ex hac definitione bonae fidei, sequuntur tria consectaria [...].</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">LXXVIII. Consectarium primum. Ad bonam fidem requiritur ut quis existimet eum a quo rem comparat, jus eam alienandi habere.</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">Hinc 'si ab eo emas quem praetor vetuit alienare, idque tu scias, usucapere non potest60, l. 12. Paulo lib. 21 ad ed. [...].</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">Item is quidem 'qui a quolibet rem emit, quam putat ipsius esse, bona fide emit. At qui sine tutoris auctoritate a pupillo emit, vel falso tutore auctore quem scit tutorem non esse, non videtur bona fide emere, ut et Sabinus scripsit', l. 27. ff. 18.1. de contrah. empt. Paul. lib. 8. ad Sab. </font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">Consequens est quod 'eum qui a pupillo sine tutoris auctoritate distrahente comparavit, nullum temporis longi spatium defendit'. l. 9. cod. 7. 26. de usucap. pro empt. Philippus [...].</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">LXXIX. Contra, si eum a quo comparo crediderim jus alienandi habere, licet non habuerit, bona fides adfuisse videtur.</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">Hinc 'si a pupillo emero sine tutoris auctoritate, quem puberem esse putem, dicimus usucapionem sequi (5); ut hic plus sit in re, quam in (6) existimatione'. l. 2. &sect;. 15. ff. 41. 4. pro empt. Paul. lib. 54. ad ed. </font></p>                 ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">(5) Nec obstat quod res pupilli non potest usucapi: supra, sect. praeced. Nam in hac specie non res pupilli empta est, sed res quam pupillus alienam possidebat.</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">(6) Mendosa lectio. Legendum, in existimatione quam in re, ut recte observat Cujacius"61.</font></p></td>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"&sect;. I. Qu&eacute; sea la buena fe.</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">LXXVII. La buena fe no es otra cosa que la justa opini&oacute;n de la cuesti&oacute;n del dominio…</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">Desde esta definici&oacute;n de buena fe, se siguen tres consecuencias [...].</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">LXXVIII. Primera consecuencia. Para la buena fe se requiere que alguien estime a aqu&eacute;l de quien compra la cosa, tener Derecho para enajenarla.</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">De aqu&iacute; 'si compras de aqu&eacute;l a quien el pretor vet&oacute; enajenar, y esto tu sab&iacute;as, no puedes usucapir', l. 12. Paulo lib. 21 ad ed. [= D. 41,3,12] [...].</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">Tambi&eacute;n ciertamente 'quien compra una cosa de cualquiera, en cuanto piensa ser del mismo, compra con buena fe. En cambio, quien compra de un pupilo sin autorizaci&oacute;n del tutor, o con autorizaci&oacute;n de un falso tutor que sabe no ser el tutor, no pareciera comprar con buena fe, como tambi&eacute;n escribi&oacute; Sabino', l. 27. ff. 18.1. de contrah. empt. Paul. lib. 8. ad Sab. [= D. 18,1,27].</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">La consecuencia es que 'aqu&eacute;l que compr&oacute; de un pupilo enajenante sin la autorizaci&oacute;n del tutor, ning&uacute;n espacio de largo tiempo lo defiende' l. 9. cod. 7. 26. de usucap. pro empt. Philippus [ = CI. 7,26,9] [...].</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">LXXIX. Contra, si creyera tener aqu&eacute;l de quien compro Derecho para enajenar, aunque no lo tuviera, pareciera que la buena fe compareci&oacute;.</font></p>                 ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">De aqu&iacute; 'si comprara de un pupilo sin la autorizaci&oacute;n del tutor, a quien piense ser un p&uacute;ber, decimos que se sigue la usucapi&oacute;n (5); porque aqu&iacute; se est&eacute; m&aacute;s a la realidad que a (6) la opini&oacute;n, l. 2. &sect;. 15. ff. 41. 4. pro empt. Paul. lib. 54. ad ed. [= D. 41,4,2,15].</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">(5) No obsta que la cosa del pupilo no pueda ser usucapida: secc. preced. Pues en esta especie la cosa del pupilo no es comprada, sino la cosa que el pupilo pose&iacute;a como ajena.</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">(6) Lecci&oacute;n falsa. Se debe leer, a la opini&oacute;n que a la realidad, como rectamente observa Cujacius".</font></p></td>         </tr>       </tbody>     </table> 	<font size="2" face="Verdana"><a href="#footnote-17000-60" id="footnote-17000-60-backlink" name="footnote-17000-60-backlink">[60]</a><a href="#footnote-17000-61" id="footnote-17000-61-backlink" name="footnote-17000-61-backlink">[61]</a> 	</font> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Como se observa -y es bien sabido-, Pothier sit&uacute;a la creencia u opini&oacute;n del adquirente en el n&uacute;cleo de la buena fe: justa opinio quaesiti dominii (justa opini&oacute;n de la cuesti&oacute;n del dominio). Por ello, no sorprende que declare el dictum de D. 41,4,2,15 como una lecci&oacute;n mendosa; y que la sustituya, con Cujacius (en la nota 6), por "ut hic plus sit in existimatione quam in re" (porque aqu&iacute; se est&eacute; m&aacute;s a la opini&oacute;n que a la realidad). Hasta aqu&iacute;, todo parece perfectamente organizado; y se observa la tendencia que podemos tener por m&aacute;s difundida en Francia hasta ese momento. Sin embargo, la armon&iacute;a de su explicaci&oacute;n se quiebra al a&ntilde;adir (en la nota 5), que la hip&oacute;tesis decidida en el texto no es la compra de una cosa propia del pupilo, sino ajena. Lo cierto es que si este fuera el caso, el dictum tal cual como aparece en las fuentes, "plus sit in re", estar&iacute;a correcto; pues se habr&iacute;a estado m&aacute;s a la realidad de que la cosa era ajena, que a la opini&oacute;n del comprador. As&iacute; eran las cosas, por cierto, ya desde las doctrinas medievales que explicaban el texto en este sentido, y tambi&eacute;n en Pulvaeus. Con todo, acaso las dudas que despertaba el propio tratamiento de Cujacius (especialmente en sus Observaciones), provocaron este resultado peculiar en la exposici&oacute;n de Pothier. </font></p> 	    <p><strong><font size="2" face="Verdana">4. La posible influencia de Fern&aacute;ndez de Retes y el desarrollo en el &aacute;rea germ&aacute;nica.</font></strong></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">M&aacute;s all&aacute; del intento (fallido) de Pothier, tanto las interpretaciones de Cujacius como las de Pulvaeus ten&iacute;an inconvenientes. Y as&iacute; lo va a destacar posteriormente Stephan. Primero, contra la interpretaci&oacute;n que se&ntilde;ala que el p&uacute;ber vendi&oacute; una cosa ajena, indica:</font></p> 	<table>       <tbody>         <tr>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Gegen diese Erkl&auml;rung spricht offenbar, da&szlig; die Stelle nicht an einen Irrthum hinsichtlich des ver&auml;u&szlig;erten Objects, sondern ausdr&uuml;cklich an einen Irrthum &uuml;ber das Alter, resp. die Unm&uuml;ndigkeit des ver&auml;u&szlig;ernden Subjects ("quem puberem esse putem"), ihre Entscheidung ankn&uuml;pft"62.</font></p></td>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Aparentemente habla contra esta declaraci&oacute;n, que el pasaje no vincula su decisici&oacute;n a un error relativo al objeto vendido, sino expl&iacute;citamente a un error sobre la edad, relativo a la minoridad del sujeto vendedor ("quem puberem esse putem")".</font></p></td>         </tr>       </tbody>     </table> 	<font size="2" face="Verdana"><a href="#footnote-17000-62" id="footnote-17000-62-backlink" name="footnote-17000-62-backlink">[62]</a> 	</font> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Luego observa, sobre la inversi&oacute;n en la formulaci&oacute;n de nuestro dictum:</font></p> 	<table>       <tbody>         <tr>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Gegen die Emendation des Cujas, welche dieser selbst sp&auml;ter aufgab, um der Erkl&auml;rung des Pulv&auml;us beizutreten, spricht die Uebereinstimmung der Handschriften in jener Lesart und, wie ich glaube, die M&ouml;glichkeit einer einfachern und befriedigenden Auslegung"63.</font></p></td>           <td>                 ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Contra la enmienda de Cujacius, que este mismo m&aacute;s tarde abandon&oacute;, para adherir a la explicaci&oacute;n de Pulv&auml;us, habla la coincidencia de los manuscritos en aquella lecci&oacute;n y, como yo creo, la posibilidad de una interpretaci&oacute;n sencilla y satisfactoria".</font></p></td>         </tr>       </tbody>     </table> 	<font size="2" face="Verdana"><a href="#footnote-17000-63" id="footnote-17000-63-backlink" name="footnote-17000-63-backlink">[63]</a> 	</font> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Nosotros compartimos las cr&iacute;ticas relativas al car&aacute;cter insatisfactorio de ambas explicaciones sobre D. 41,4,2,15. Y, de hecho, probablemente algo similar a lo se&ntilde;alado por Stephan, ha de haber estado, ya en el siglo XVII, en mente del civilista salmantino Jos&eacute; Fern&aacute;ndez de Retes; cuya importancia puede reflejarse en Savigny, quien, para dar cuenta de la literatura fundamental, se&ntilde;ala: </font></p> 	<table>       <tbody>         <tr>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Beylage VIII. Num. XV.a. —Man kann das, mit einem anderw&auml;rts vorkommenden Ausdruck, so bezeichnen: 'plus est in re quam in existimatione'.— Vergl. Faber conject. VII.13. Retes de don. int. vir. C. 10 &sect; 5 (Meerm. T. 6). Gl&uuml;ck B. 26 S. 41—46. Unterholzner Verj&auml;hrung B. 1. S. 395"64.</font></p></td>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Anexo VIII. N&uacute;m. XV.a. —Uno puede, con una expresi&oacute;n que se encuentra en otro lugar, se&ntilde;alarlo de este modo: 'plus est in re quam in existimatione'.— Comp. Faber conject. VII.13. Retes de don. int. vir. C. 10 &sect; 5 (Meerm.[an] T. 6). Gl&uuml;ck L. 26 p. 41-46. Unterholzner Verj&auml;hrung L. 1. p. 395".</font></p></td>         </tr>       </tbody>     </table> 	<font size="2" face="Verdana"><a href="#footnote-17000-64" id="footnote-17000-64-backlink" name="footnote-17000-64-backlink">[64]</a> 	</font> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Se debe entender la alusi&oacute;n a Faber como referida a Cujacius; y la menci&oacute;n a Gl&uuml;ck y Unterholzner, a Pulvaeus (y en &uacute;ltimo t&eacute;rmino a los glosadores y los comentaristas). As&iacute;, en esta nota se refleja las tres posiciones que Savigny consideraba m&aacute;s importantes: Cujacius, Pulveaus y Fern&aacute;ndez de Retes. Veamos ahora en qu&eacute; consist&iacute;a la interpretaci&oacute;n de este &uacute;ltimo.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Fern&aacute;ndez de Retes, hacia 1659, se&ntilde;ala en su Ad Orationem Severi Imperatoris, De prohibita alienatione rerum minorum:</font></p> 	<table>       <tbody>         <tr>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"36. Neque etiam obstat text. in l. ult. Cod. eod. tit. de usucap. pro emtore, ubi deciditur nullo spatio temporis posse illum usucapere, qui &agrave; pupillo sine tutoris auctoritate aliquid comparavit. Facile enim respondetur, id .non accidere propter qualitatem rei, aut vitium reale proveniens ex aliqua juris dispositione, sed propter vitium personale emtoris. Cura enim jure statum sit, ut pupillus nihil alienare possit absque tutoris auctoritate, princ. inst. de auct. tutor. &sect;. nunc admonendi inst. quibus alien. licet. vel non l. oblig. 9. de auct. tut. cum aliis: qui contra interdictum juris mercatur, non habet bonam fidem l. qui &agrave; quolibet 27. de contrah. emt. cap. qui contra 82. de regulis juris in Sexto. Qui est communis, &amp; verus intellectus.</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">37. Per consequens, si quis emat &agrave; furioso, pupillove sine tutoris auctoritate rem aliquam, sed bona fide, existimans furiosum sanae mentis esse, cum esset in conspectu inumbratae quietis, ut alias dicitur in l. quod meo nomine 18. &sect;. 1. de acquir. possess. vel pupillum jam adolevisse, qui res suas administrare posset sine curatore, l. si curatorem habens 3. C. de in integr. restit. procul dubio procedet usucapio. Non quidem statim consequitur dominium rei (quod recte admonuit Ant. Fab. lib. 7. Conject. cap. 13.) quia emtio non valuit: &amp; plus est in re, id est, in rei veritate, quam in existimatione, &amp; opinione emtoris: ut textus ait sic intelligendus; unde nuda traditio, nullo praecedente contractu, non potuit efficaciter dominium transferre, l. nunquam nuda 31. de acquir. rerum dominio. Sed ex justa ignorantia emptoris, aequitate suadente, oritur titulus generalis pro suo, l. hominem 3. l. ult. pro suo, l. Proculus 67. de jure dot. Ex quo usucapio etiam</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">sequitur, qua mediante fit dominus emptor, si per constitutum tempus rem possederit: hoc tamen si erret in facto; caeterum si erret in jure, existimans pupillo, vel furioso licere res suas distrahere, non poterit usucapere, quia juris error supinus est, &amp; mala fides censetur, l.</font></p></td>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"36. Tampoco obsta el texto en la l. ult. Cod. eod. tit. de usucap. pro emtore [= CI. 7,26,9], donde se decide que en ning&uacute;n espacio de tiempo puede usucapir aqu&eacute;l, quien compr&oacute; algo de un pupilo sin autorizaci&oacute;n del tutor. Ciertamente, se responde f&aacute;cilmente, esto no se acepta en raz&oacute;n de la cualidad de la cosa, o por un vicio real proveniente de alguna disposici&oacute;n de Derecho, sino en raz&oacute;n de un vicio personal del comprador. Ciertamente se procura en Derecho que sea establecido, que el pupilo no puede enajenar nada sin la autorizaci&oacute;n del tutor, princ. inst. de auct. tutor. &sect;. nunc admonendi inst. quibus alien. licet. vel non l. oblig. 9. de auct. tut. [= Inst. 1,21 pr.; 2,8,2; D. 26,8,9 pr.], con otros: quien comercia contra la prohibici&oacute;n de Derecho, no tiene buena fe, l. qui &agrave; quolibet 27. de contrah. emt. cap. qui contra 82. de regulis juris in Sexto [= D. 18,1,27, Bonifacio VIII, Lib. Sextus, tit. De regulis iuris 82 = 'Qui contra jura mercatur, bonam fidem praesumitur non habere' ('Quien contra los derechos comercia, no se presume tener buena fe')]. Que es el com&uacute;n, y verdadero intelecto.</font></p>                 ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">37. Por consecuencia, si alguien compra de un furioso, o de un pupilo sin la autorizaci&oacute;n del tutor una cosa, pero con buena fe, estimando al furioso estar sano de mente, cuando estaba en apariencia de ensombrecida quietud, como se dice entre otros en la l. quod meo nomine 18. &sect;. 1. de acquir. possess. [= D. 41,2,18 pr. y 1], o ya haber alcanzado la adultez el pupilo, quien las cosas suyas puede administrar sin curador, l. si curatorem habens 3. C. de in integr. Restit. [= CI. 2,21,3], sin duda alguna procede la usucapi&oacute;n. Ciertamente no se consigue inmediatamente el dominio de la cosa (como rectamente advierte Antonius Faber, lib. 7 Conject. cap. 13) porque la compra no vali&oacute;: &amp; 'se est&aacute; m&aacute;s a la realidad, esto es, a la verdad del asunto, que a la estimaci&oacute;n', y a la opini&oacute;n del comprador: como el texto dice as&iacute; se debe entender; de donde la nuda tradici&oacute;n, sin ning&uacute;n contrato precedente, no pudo transferir el dominio eficazmente, l. nunquam nuda 31. de acquir. rerum dominio. [= D. 41,1,31 pr.]. Pero por una justa ignorancia del comprador, con persuasiva equidad, se origina el t&iacute;tulo general como suyo, l. hominem 3. l. ult. pro suo, l. Proculus 67. de jure dot.</font></p></td>         </tr>         <tr>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">nunquam 31. hoc tit. Donell. lib. 1. Comment. cap. 20. &sect;. 1. Cujac. lib. 7. QQ. Papin. in l. juris 7. de juris, &amp; facti ignor. Assin. in Rubr. C. de usucap. pro empt. ex num. 312. Ita deciditur in l. 2. &sect;. si &agrave; pupillo 15. D. pro emptore. Unde etiam Ulpian. hanc consequentiam deducit in l. sed &amp; si 7. &sect;. Marcellus, alias, &agrave; furioso, de publiciana in rem act. Procedit in hoc casu usucapio emptori. Igitur, &amp; Publicianam habebit. Est enim perpetua regula, qui potest usucapere, potest Publicianam intendere, quam fundat post veteres Bened. Pinell. lib. 1. Select. cap. 17. num. 28. &amp; 29"65</font></p></td>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">[= D. 41,10,3; 41,10,1 pr.; 23,3,67]. Por lo cual tambi&eacute;n se sigue la usucapi&oacute;n, mediante la cual el comprador se hace due&ntilde;o, si poseyera la cosa por el tiempo establecido: esto, sin embargo, si yerra en el hecho; distinto si yerra en el Derecho, estimando al pupilo, o al furioso distraer l&iacute;citamente las cosas suyas, no podr&iacute;a usucapir, porque el error de Derecho es supino, y se considera mala fe, l. nunquam 31. hoc tit. [= D. 41,1,31 pr.]; Donelo lib. 1. Comment. cap. 20. &sect; 1; Cujac. Lib. 7. QQ. Papin. In l. juris 7. de juris, &amp; facti ignor. Assin. In Rubr. C. de usucap. pro empt. ex num. 312. As&iacute; se decide en la l. 2. &sect;. si &agrave; pupillo 15. D. pro emptore [= D. 41,4,2,15]. De donde Ulpiano tambi&eacute;n deduce esta consecuencia en la l. sed &amp; si 7. &sect;. Marcellus, [= D. 6,2,7,2], entre otros, de un furioso. Procede en este caso la usucapi&oacute;n para el comprador. En consecuencia, tambi&eacute;n ten&iacute;a la publiciana. Ciertamente es una regla perpetua, que quien puede usucapir, puede intentar la publiciana, como fundamenta despu&eacute;s de los antiguos Bened. Pinell. lib. 1. Select. cap. 17. num. 28 y 29".</font></p></td>         </tr>       </tbody>     </table> 	<font size="2" face="Verdana"><a href="#footnote-17000-65" id="footnote-17000-65-backlink" name="footnote-17000-65-backlink">[65]</a> 	</font> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Sostiene, Fern&aacute;ndez de Retes, aqu&iacute;, la correcci&oacute;n de la lecci&oacute;n "plus sit in re, quam in existimatione" en D. 41,4,2,15. Pero su interpretaci&oacute;n presenta una peculiaridad respecto de las anteriores. Ya no supone, como hip&oacute;tesis, la venta de cosa ajena por parte de un pupilo sin autorizaci&oacute;n del tutor; sino que sostiene (como la doctrina inaugurada por Cujacius), que se trata de una cosa propia del pupilo. La novedad estriba en se&ntilde;alar que el dictum se aplica a la traditio, no a la subsecuente usucapio. La adquisici&oacute;n ha sido ineficaz, porque no hay un contrato que sirva de causa traditionis. As&iacute;, "plus sit in re": el enajenante es un p&uacute;pilo no autorizado por el tutor; "quam in existimatione": el comprador pens&oacute; err&oacute;neamente que era p&uacute;ber. La interpretaci&oacute;n misma, aunque ingeniosa, es dif&iacute;cil de aceptar. En el texto la motivaci&oacute;n de Paulo parece m&aacute;s bien fundar la pertinencia de la usucapi&oacute;n (usucapionem sequi) que la impertinencia de la tradici&oacute;n; como viene a afirmar Fern&aacute;ndez de Retes. De hecho, el caso de error de Derecho que se contrapone inmediatamente por Paulo ("Quod si scias pupillum esse… non capies usu") sirve para demostrar que la posibilidad de usucapir es el hilo conductor de la exposici&oacute;n. Lo m&aacute;s interesante (y sugerente para futuras interpretaciones), en cualquier caso, es que decididamente introduzca la consideraci&oacute;n de que la causa usucapionis no sea pro emptore (como comprador), sino pro suo (como suyo); puesto que no vale la venta tanto aqu&iacute; como en el caso del furioso, al cual se refiere Paulo inmediatamente despu&eacute;s en D. 41,4,2,16. Con esto, Fern&aacute;ndez de Retes inaugura un tercer tipo de interpretaci&oacute;n en que la "res" no es ni la "cosa ajena" ni la "situaci&oacute;n" en general; y, al contrario de todos sus predecesores, denota la necesidad de ciertos elementos objetivos en el negocio (en su caso en la traditio y el t&iacute;tulo gen&eacute;rico pro suo), por sobre aquellos de car&aacute;cter subjetivo.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">En este mismo sentido, en el &aacute;rea germ&aacute;nica es muy interesante la opini&oacute;n de Samuel von Cocceius<a href="#footnote-17000-66" id="footnote-17000-66-backlink" name="footnote-17000-66-backlink">[66]</a> (1679-1755) -redactor del Project des Corporis Iuris Fridericiani (1749-1751)-<a href="#footnote-17000-67" id="footnote-17000-67-backlink" name="footnote-17000-67-backlink">[67]</a>. Sobre D. 41,4,2,15, dice: </font></p> 	<table>       <tbody>         <tr>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Sed ais, hic plus esse in opinione, quam re, minus enim in re videtur, quia pupillus est, non pubes.</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">Resp. Plus juris omnino hic est in re, quam opinionem: nam jus oritur ex bona fide, quae valet, etsi opinio falsa sit: neque haec opinio jus dat, sed negotium, &amp; res bona fide gesta. Alia exempla, ubi plus est in rei veritate, quam opinione, vide in L. 2 pro emt. </font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">Exc. Si id, quod putat, &amp; opinione est, turpe aut illicitum, aut contra formam iure praescriptam sit: tum enim, esti plus sit in veritate, &amp; facultas non desit, deest tamen honesta voluntas [...]"68.</font></p></td>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Pero dices, estarse aqu&iacute; m&aacute;s a la opini&oacute;n, que a la realidad, [sc. y] ciertamente pareciera menos a la realidad, porque es pupilo, no p&uacute;ber. </font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">Respondo. M&aacute;s se est&aacute; aqu&iacute; del todo a la realidad del Derecho, que a la opini&oacute;n: pues el Derecho se origina de la buena fe, la cual vale, aunque la opini&oacute;n sea falsa: y el Derecho no lo da esta opini&oacute;n, sino el negocio, y las cosas hechas con buena fe. Otros ejemplos, donde se est&aacute; m&aacute;s a la verdad del asunto, que a la opini&oacute;n, v&eacute;ase en la in L. 2 pro emt. [= D. 41,4,2].</font></p>                 ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">Excepci&oacute;n. Si aquello, que piensa, y es opini&oacute;n, sea torpe o il&iacute;cito, o contra la forma prescrita por el Derecho: entonces ciertamente, aunque se est&eacute; m&aacute;s a la verdad, y no falte la facultad, falta sin embargo la voluntad honesta".</font></p></td>         </tr>       </tbody>     </table> 	<font size="2" face="Verdana"><a href="#footnote-17000-68" id="footnote-17000-68-backlink" name="footnote-17000-68-backlink">[68]</a> 	</font> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Cocceius, indica que la "res" (plus sit in re [...]) es el negocio y a la vez, la buena fe, que aparece como una misma cosa que el primero. Aqu&iacute; la buena fe no es la opini&oacute;n, sino un hecho (el negocio: causa usucapionis) completamente independiente de la opini&oacute;n y del error. Por tanto, para &eacute;l se trata de una "res" que no corresponde a la verdad material, sino a la verdad del Derecho (negocio / buena fe); y, en consecuencia, se distingue netamente de las estimaciones subjetivas (existimatio). Es tambi&eacute;n, por as&iacute; decir, una de las primeras cristalizaciones hacia la objetivaci&oacute;n en la negocialidad que se puede detectar en el "&aacute;rea germana". Como sea, desde su perspectiva se afirma la correcci&oacute;n del texto en cuanto se&ntilde;ala "plus sit in re, quam in existimatione".</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Por su parte, Stephan tambi&eacute;n defender&aacute; la lecci&oacute;n "plus sit in re quam in existimatione", desde una posici&oacute;n id&eacute;ntica a la de Fern&aacute;ndez de Retes:</font></p> 	<table>       <tbody>         <tr>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Zun&auml;chst wird die Frage erhoben, welchen Einflu&szlig; der factische Irrthum des K&auml;ufers hat, welcher den unm&uuml;ndigen Verk&auml;ufer f&uuml;r bereits m&uuml;ndig hielt? Ein pubes kann ohne tutoris auctoritas giltig ver&auml;u&szlig;ern und Eigenthum durch Tradition &uuml;bertragen; ein impubes nicht, der unter Vormundschaft steht. Im obigen Falle kann der K&auml;ufer die von dem Unm&uuml;ndigen ihm verkaufte Sache usucapiren (usucapionem sequi); er bedarf aber auch der Usucapion, um daran das Eigenthum zu erwerben: denn sein Irrthum kann ohne Weiteres diese Wirkung nicht hervorbringen, weil es wegen der Richtigkeit der Ver&auml;u&szlig;erung in Folge der Unm&uuml;ndigkeit des Verk&auml;ufers an einer justa causa traditionis fehlt. — Plus est in re quam in existimatione — konnte und mu&szlig;te es de&szlig;halb hei&szlig;en"69. </font></p></td>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"En primer lugar se plantea la pregunta, &iquest;qu&eacute; influencia tiene el error pr&aacute;ctico del comprador, el cual ten&iacute;a ya por mayor al vendedor menor de edad? Un p&uacute;ber puede enajenar v&aacute;lidadmente sin tutoris auctoritas y transferir la propiedad por tradici&oacute;n; un imp&uacute;ber no, el cual est&aacute; bajo tutela. En el caso anterior el comprador puede usucapir la cosa que le compr&oacute; al menor (usucapionem sequi); pero &eacute;l tambi&eacute;n necesita la usucapi&oacute;n, para adquirir la propiedad: porque su error no puede producir sin algo m&aacute;s este efecto, ya que respecto a la correcci&oacute;n de la enajenaci&oacute;n como consecuencia de la minoridad del vendedor falta una justa causa traditionis. - Plus est in re quam in existimatione - por tanto, podr&iacute;a y tendr&iacute;a que decirse". </font></p></td>         </tr>       </tbody>     </table> 	<font size="2" face="Verdana"><a href="#footnote-17000-69" id="footnote-17000-69-backlink" name="footnote-17000-69-backlink">[69]</a> 	</font> 	    <p><font size="2" face="Verdana">En este caso, tambi&eacute;n se se&ntilde;ala que por el error del comprador (existimatio), falta una justa causa traditionis (res) y, por tanto, "plus sit in re", ya que no adquirir&aacute; inmediatamente la propiedad. </font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Tambi&eacute;n conviene recordar aqu&iacute; la opini&oacute;n de Stintzing, quien se opone a los postulados de Savigny, en especial en cuanto a la necesidad de un t&iacute;tulo (negocio)<a href="#footnote-17000-70" id="footnote-17000-70-backlink" name="footnote-17000-70-backlink">[70]</a> para la usucapi&oacute;n. En este contexto, dice respecto de D. 41,4,2,15:</font></p> 	<table>       <tbody>         <tr>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Zu dem Fall, wenn man einen Pupillen f&uuml;r vollj&auml;hrig gehalten, bemerkt Savigny: ''&iquest;Nat&uuml;rlich wird vorausgesetzt, da&szlig; die irrige Annahme durch das t&auml;uschende &auml;u&szlig;ere Ansehen der Person unterst&uuml;tzt wurde; sonst w&uuml;rde derselbe (?) dennoch als leichtsinnig anzusehen sein und zur Usucapion nicht gen&uuml;gen'. Was uns betrifft, so halten wir dies nicht f&uuml;r so 'nat&uuml;rlich', da&szlig; wir nicht die Anf&uuml;hrung irgend eines Grundes sehr gern gesehen h&auml;tten, zumal da wir in den Quellen auch nicht die leiseste Andeutung dieses Satzes finden. Es liegt aber in dieser Bemerkung das Zugest&auml;ndni&szlig;, da&szlig; das Rechtsgesch&auml;ft, in welchem der titulus besteht, zur Rechtfertigung dieser bona fides nicht ausreicht, sondern, da&szlig; dazu noch gleichsam ein zweiter Titel „das t&auml;uschende &auml;u&szlig;ere Ansehen der Person" erforderlich ist. Die Consequenz also, welche wir oben aus dem Savigny'schen Princip zogen, ist hier concedirt"71</font></p></td>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Para el caso, en que alguien tuvo a un pupilo por adulto, advierte Savigny: "Naturalmente se asume, que la err&oacute;nea suposici&oacute;n fue apoyada por la enga&ntilde;osa apariencia exterior de la persona; lo contrario ser&iacute;a lo mismo (?), sin embargo, que ser descuidado al observar y para la usucapi&oacute;n no es suficiente". Lo que a nosotros preocupa, dado que esto no se sostiene tan 'naturalmente', es que no hemos visto para nada ninguna cita de alg&uacute;n fundamento, especialmente en la medida que en las fuentes tampoco encontramos el menor indicio de esta regla. Pero se encuentra en esta nota la concesi&oacute;n, de que el negocio jur&iacute;dico, en que el titulus consiste, no es suficiente para justificar esta bona fides, sino, que para ello adem&aacute;s es requerido por as&iacute; decir un segundo t&iacute;tulo "la enga&ntilde;osa apariencia exterior de la persona". Aqu&iacute; est&aacute; concedida la consecuencia, por lo tanto, que se confronta desde el principio savigniano".</font></p></td>         </tr>       </tbody>     </table> 	<font size="2" face="Verdana"><a href="#footnote-17000-71" id="footnote-17000-71-backlink" name="footnote-17000-71-backlink">[71]</a> 	</font> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Observa Stintzing<a href="#footnote-17000-72" id="footnote-17000-72-backlink" name="footnote-17000-72-backlink">[72]</a>, que el t&iacute;tulo en la usucapi&oacute;n no aparece en las fuentes como un negocio perfecto, sino todo lo contrario. Al analizarlas, comienza por el t&iacute;tulo del Digesto pro emptore, donde hace ver, adem&aacute;s del caso de la compra al furioso (D. 41,4,2,16) y otros, el nuestro de D. 41,4,2,15<a href="#footnote-17000-73" id="footnote-17000-73-backlink" name="footnote-17000-73-backlink">[73]</a>. Esto acredita, en su opini&oacute;n, la ausencia de una teor&iacute;a de los romanos a este respecto<a href="#footnote-17000-74" id="footnote-17000-74-backlink" name="footnote-17000-74-backlink">[74]</a>. Despu&eacute;s, atendiendo a la cuesti&oacute;n del acto de transferencia imperfecto y el error de Derecho, recuerda, entre otras fuentes, lo atestiguado en D. 41,4,2,15, y se&ntilde;ala:</font></p> 	<table>       <tbody>         <tr>           <td>                 ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Eben daher kann es hei&szlig;en, da&szlig; der Rechtsirrthum nicht n&uuml;tze, weil sich bei ihm die thats&auml;chlichen Verh&auml;ltnisse als irrelevant, als ungen&uuml;gend darstellen; da&szlig; dagegen der factische Irrthum n&uuml;tze, weil er das Bild eines vollg&uuml;ltigen Rechtsactes hervorbringt. Dies Letztere aber l&auml;&szlig;t sich wiederum nur dann sagen, wenn der Irrthum ein 'probabilis', also die tats&auml;chliche Sachlage so beschaffen ist, da&szlig; wirklich eine t&auml;uschende &Auml;hnlichkeit mit den normalen Verh&auml;ltnissen vorliegt"75.</font></p></td>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Precisamente por eso puede decirse, que el error de Derecho no beneficia, porque en &eacute;l las circunstancias de hecho se presentan como irrelevantes, como insuficientes; que en cambio el error de hecho beneficia, porque produce la imagen de un acto jur&iacute;dico perfecto. Pero por otra parte este &uacute;ltimo s&oacute;lo se puede decir entonces, cuando el error es uno 'probabilis', pues la situaci&oacute;n de hecho est&aacute; constituida de tal forma, que realmente presenta una similitud enga&ntilde;osa con las relaciones normales".</font></p></td>         </tr>       </tbody>     </table> 	<font size="2" face="Verdana"><a href="#footnote-17000-75" id="footnote-17000-75-backlink" name="footnote-17000-75-backlink">[75]</a> 	</font> 	    <p><font size="2" face="Verdana">La cuesti&oacute;n es que, tal como aceptaba el propio Savigny (desde una teor&iacute;a totalmente contraria), en D. 41,4,2,15 se debe atender a la apariencia de los hechos. Stintzing cree que el problema en la usucapi&oacute;n se resuelve precisamente en esto: la apreciaci&oacute;n casuista de hechos objetivos (la imagen de un acto perfecto, all&iacute; donde no lo hay). La conclusi&oacute;n final de Stintzing es la siguiente:</font></p> 	<table>       <tbody>         <tr>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Wir haben nachgewiesen, da&szlig; der subjective Standpunkt bei Beurtheilung des titulus im Principe und in den Consequenzen unrichtig ist…</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">Das richtige Verst&auml;ndni&szlig; ist daher nur von dem objectiven und practischen Standpunkte des Pr&auml;tors zu gewinnen. Es werden Thatsachen verlangt, aus welchen ein Eigenthumserwerb geschlossen werden kann; das Verh&auml;ltni&szlig; dieser Thatsachen, nicht zur Meinung des concreten Subjects, sondern zur richterlichen Ueberzeugung, ist das Entscheidende; und d&uuml;rfte man hier einen prozessualischen Begriff einmengen, so k&ouml;nnte man den titulus f&uuml;glich als einen zu bescheinigenden Erwerbsgrund des Eigenthums charakterisiren — allein wir m&uuml;ssen uns gegen eine zu strenge Deutung dieses Ausdrucks verwahren. Nur darin liegt die Analogie, da&szlig; zur Ersitzung nicht der Beweis eines vollwirksamen Erwerbsgrundes gefordert wird, sondern da&szlig; der Nachweis von Thatsachen gen&uuml;gt, welche die Wahrscheinlichkeit eines rechtlichen Erwerbes begr&uuml;nden. So wenig aber sich stricte Regeln der Wahrscheinlichkeit aufstellen lassen, ebensowenig haben unsere Quellen den Begriff des titulus in strenge Gr&auml;nzen eingeschlossen; sie wollen nicht binden und zwingen, sondern dem juristischen Urtheile als Weisung und Anleitung dienen"76.</font></p></td>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Nosotros hemos demostrado, que es incorrecto el criterio subjetivo en la apreciaci&oacute;n del titulus en principio y en las consecuencias…</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">La correcta compresi&oacute;n desde all&iacute; s&oacute;lo se consigue por el criterio objetivo y pr&aacute;ctico del pretor. Se requerir&aacute; que los hechos, puedan concluirse desde una adquisici&oacute;n de propiedad; la relaci&oacute;n de estos hechos, no por la opini&oacute;n de los sujetos concretos, sino por la sentencia judicial, es la decisiva; y podr&iacute;a intervenir aqu&iacute; un concepto procesal, de modo que se podr&iacute;a caracterizar el titulus convenientemente como un fundamento para acreditar la propiedad — pero nosotros debemos mantenernos en contra de una explicaci&oacute;n estricta de esta expresi&oacute;n. En esto s&oacute;lo opera la analog&iacute;a, que para la prescripci&oacute;n no se requiere la prueba de un fundamento de la adquisici&oacute;n plenamente eficaz, sino la demostraci&oacute;n suficiente de los hechos, que justificar&iacute;a la verosimulitud de una adquisici&oacute;n jur&iacute;dica. Pero se puede establecer muy pocas reglas estrictas de la verosimilitud, tampoco nuestras fuentes han circunscrito el concepto de titulus en l&iacute;mites estrictos; ellas no quieren vincular ni obligar, sino que los criterios justinianeos sirven como orientaci&oacute;n y gu&iacute;a".</font></p></td>         </tr>       </tbody>     </table> 	<font size="2" face="Verdana"><a href="#footnote-17000-76" id="footnote-17000-76-backlink" name="footnote-17000-76-backlink">[76]</a> 	</font> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Lo cierto es que Stintzing no ofrece una interpretaci&oacute;n precisa de nuestro dictum, pero s&iacute; viene a afirmar cuestiones muy importantes sobre D. 41,4,2,15 en general. En suma indica que la usucapi&oacute;n no requiere un t&iacute;tulo entendido como negocio v&aacute;lido, sino de unos hechos con la suficiente verosimilitud para este efecto. As&iacute;, la compraventa al menor sin autorizaci&oacute;n del tutor, descrita en nuestro texto, se presenta como el producto de un error "probabilis", en cuanto dotado de verosimilitud por su apariencia enga&ntilde;osa de una relaci&oacute;n normal (lo cual, se&ntilde;ala, est&aacute; presente incluso en Savigny). No se trata aqu&iacute; por tanto, de entender la cuesti&oacute;n de acuerdo a la excusabilidad del error (cuesti&oacute;n que no es tratada por las fuentes); vale decir, lo que resuelve el pretor sobre la usucapio, con un sentido pr&aacute;ctico, no se refiere a la existimatio (excusabilidad del error, opini&oacute;n de los sujetos), sino a la res (las circunstancias objetivas del caso). En suma, hay que concluir que para &eacute;l la lecci&oacute;n "plus sit in re quam in existimatione" es exacta, pues nada tiene que ver la opini&oacute;n del comprador, sino s&oacute;lo la apreciaci&oacute;n de las circunstancias.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">La explicaci&oacute;n de Stintzing ser&aacute; bien acogida por la doctrina. As&iacute;, por ejemplo Pfeiffer, en 1857, se&ntilde;ala sobre el t&iacute;tulo pro suo en la usucapi&oacute;n:</font></p> 	<table>       <tbody>         <tr>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"In ea alio titulo deficiente ad usucapionem proficiendam sufficere omnes consentiunt, quod omnino justa causa modo exstiterit, quae in possessore opinionem illam dominum se factum esse sane creare possit. Hujus modi causas in concreto quidem pro ceteris rarius evenire et tantum quasi vi exceptionis respici jam concedere possumus; sed eo vis ac pondus usucapionis pro suo non minuitur. Jam sufficit nobis ex eo consequens ratio generalis, titulum, qualis requiri solet, utique deesse posse et tamen usucapionem proficere, dummodo objectiva -ut ita dicam- causa bonae fidei probari possit. </font></p>                 ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">[...] item quum pupillus sine tutoris auctoritate alienavit, L. 2. &sect;. 15 D. pro emtore; [...] Jam ergo titulum verum et putativum sic, ut fieri solet, opponi non posse, facta vero ex fontibus procul dubio necessaria nullam vim nisi ex ratione erroris firmamentum bonae fidei habere videmus.</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">[...] Ut enim bonam fidem (praeter tempus explendum ac possessionem) principale usucapionis momentum, semper autem factis firmandam esse vidimus; ita titulum utique factis illis bonam fidem firmantibus contineri invenimus"77</font></p></td>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Todos consienten bastar en aquella con otro t&iacute;tulo deficiente para hacer prosperar la usucapi&oacute;n, que en absoluto existir&iacute;a inmediatamente como una justa causa, que en opini&oacute;n del poseedor sin duda pueda aquella dar lugar a hacerse due&ntilde;o. De tal modo que ahora podemos conceder para las causas en concreto ciertamente advenir por otras m&aacute;s singulares y en tanto revisarse como por fuerza de excepci&oacute;n; pero aquella fuerza y eficacia de la usucapi&oacute;n pro suo no se aminora. Ahora basta para nosotros por ello la consiguiente raz&oacute;n general, el t&iacute;tulo, el cual suele ser requerido, sin m&aacute;s puede faltar y sin embargo prosperar la usucapi&oacute;n, [que] puede ser probada como causa objetiva -por decir as&iacute;- de la buena fe. </font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">[...] tambi&eacute;n cuando el pupilo enajenaba sin la autorizaci&oacute;n del tutor, L. 2. &sect;. 15 D. pro emtore [= D. 414,2,15]; [...] Ahora, por tanto, el t&iacute;tulo as&iacute; verdadero y putativo, como suele ocurrir, no puede ser opuesto, verdaderamente vemos que sin duda desde las fuentes los hechos no tienen ninguna fuerza si no en raz&oacute;n del error fundamento de la buena fe.</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">[...] Porque ciertamente la buena fe (adem&aacute;s el cumplimiento del tiempo y la posesi&oacute;n) [es el] principal momento de la usucapi&oacute;n, pero vimos que siempre es afirmada en los hechos; as&iacute; descubrimos que se contiene el t&iacute;tulo sin m&aacute;s en aquellos hechos que afirman la buena fe".</font></p></td>         </tr>       </tbody>     </table> 	<font size="2" face="Verdana"><a href="#footnote-17000-77" id="footnote-17000-77-backlink" name="footnote-17000-77-backlink">[77]</a> 	</font> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Por &uacute;ltimo, debemos recordar que as&iacute; como Savigny -conocedor de Fern&aacute;ndez de Retes-<a href="#footnote-17000-78" id="footnote-17000-78-backlink" name="footnote-17000-78-backlink">[78]</a> finalmente sigui&oacute; la interpretaci&oacute;n de la Glosa<a href="#footnote-17000-79" id="footnote-17000-79-backlink" name="footnote-17000-79-backlink">[79]</a> (claro que intermediado por Unterholzner<a href="#footnote-17000-80" id="footnote-17000-80-backlink" name="footnote-17000-80-backlink">[80]</a>, quien a su vez la sigui&oacute; por intermedio de Pulvaeus<a href="#footnote-17000-81" id="footnote-17000-81-backlink" name="footnote-17000-81-backlink">[81]</a>); Ihering tampoco se va a alinear con estas interpretaciones que nosotros -m&aacute;s all&aacute; de las diferencias que se observa en los autores entre s&iacute;-, hemos hecho derivar desde el civilista salmantino. Por el contrario, va a seguir la l&iacute;nea de Cujacius (aunque tambi&eacute;n lo reciba indirectamente, por Schulting<a href="#footnote-17000-82" id="footnote-17000-82-backlink" name="footnote-17000-82-backlink">[82]</a>). </font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Esto, en Ihering, es bastante peculiar, considerando su visi&oacute;n objetiva del Derecho; en la cual, precisamente la dicci&oacute;n "plus est in re" tendr&aacute; gran importancia, tanto en materia de posesi&oacute;n<a href="#footnote-17000-83" id="footnote-17000-83-backlink" name="footnote-17000-83-backlink">[83]</a> -en lo cual de alguna forma sigue a Stintzing<a href="#footnote-17000-84" id="footnote-17000-84-backlink" name="footnote-17000-84-backlink">[84]</a>-, como en general en su visi&oacute;n de los negocios jur&iacute;dicos<a href="#footnote-17000-85" id="footnote-17000-85-backlink" name="footnote-17000-85-backlink">[85]</a>. Veamos:</font></p> 	<table>       <tbody>         <tr>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Geben wir dem Gedanken, der sich darin ausspricht, eine allgemeinere Fassung, so lautet er: beim objectiven Vorhandensein der Voraussetzungen eines Rechtsgesch&auml;fts ist das subjective Nichtwissen derselben und mithin der Glaube an die Unwirksamkeit des Rechtsgesch&auml;fts v&ouml;llig unsch&auml;dlich. Wir haben damit die r&ouml;mische Par&ouml;mie gewonnen: plus est in re, quam in existimatione (85), d. h. der Nachdruck ruht auf dem objectiven Dasein, nicht auf dem subjectiven Glauben".</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"(85) L. 9 &sect; 4 de jur. ign. (22. 6), L. 4 &sect; 1 de man. vind. (40. 2). Eine andere Fassung s. bei Paulus in L. 2 &sect; 2 pro emt. (41. 4) [...] secumdum Sabinum, qui potius substantiam intuetur, quam opinionem. Vat. fragm. &sect; 260 rei substantia plus pollet existimatione falsa u. &sect; 11 J. de leg. (2. 20): plus valet quod in veritate est, quam quod in opinione. In der obigen Fassung kommt sie noch vor in dem &sect; 15 der citirten L. 2 pro emtore von Paulus, allein in einer Anwendung, die gerade das Gegentheil von ihr enth&auml;lt. Die Ausleger (s. Schulting, Notae ad Digesta ad h. I.) haben durch Umstellung der Worte re und existimatione helfen wollen, es lie&szlig;en sich aber auch pupillus und pubes umstellen. Wie Sintenis im deutschen Corpus juris die Stelle so, wie sie lautet, hat &uuml;bersetzen m&ouml;gen, ist schwer zu begreifen"86.</font></p></td>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Nos da la idea, de que en ella se expresa, una versi&oacute;n m&aacute;s amplia, que reza as&iacute;: cuando se da la existencia objetiva de los requisitos de un negocio jur&iacute;dico es totalmente inofensiva la ignorancia subjetiva de los mismos y por consiguiente la creencia en la ineficacia del negocio jur&iacute;dico. As&iacute; hemos alcanzado la paremia romana: plus est in re, quam in existimatione (85), es decir, el &eacute;nfasis descansa en la existencia objetiva, no en la creencia subjetiva". </font></p>                 ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"(85) D. 22,6,9,4; D. 40,2,4,1. Una versi&oacute;n distinta, ver en Paulus in L. 2 &sect; 2 pro emt. [= D. 41,4,2,2] [...] secumdum Sabinum, qui potius substantiam intuetur, quam opinionem. Frag. Vat. &sect; 260 rei substantia plus pollet existimatione falsa y Iust. Inst. 2.20.11: plus valet quod in veritate est, quam quod in opinione. Viene en la version anterior incluso en el &sect; 15, pro emptore del citado Paulo [= D. 41,4, 2], s&oacute;lo que en una aplicaci&oacute;n, que contiene exactamente lo contrario de ella. El int&eacute;rprete (ver Schulting, Notae ad Digesta ad h. l.) tiene que permitir la inversi&oacute;n de las palabras re y existimatione, pero tambi&eacute;n puede invertirse las palabras pupillus y pubes. Como Sintenis en el Corpus Iuris alem&aacute;n, como sea que diga el pasaje, es dif&iacute;cil de entender la traducci&oacute;n que podr&iacute;a tener".</font></p></td>         </tr>       </tbody>     </table> 	<font size="2" face="Verdana"><a href="#footnote-17000-86" id="footnote-17000-86-backlink" name="footnote-17000-86-backlink">[86]</a> 	</font> 	    <p><font size="2" face="Verdana">En suma, Ihering sostiene la necesidad de coordinar el caso con su soluci&oacute;n cambiando el dictum a "plus sit in existimatione quam in re". Hasta aqu&iacute;, se observa una apreciaci&oacute;n subjetivista de la cuesti&oacute;n (la cual es llamativa en &eacute;l). Pero, adem&aacute;s, Ihering recoge la soluci&oacute;n adoptada en Das Corpus Iuris Civilis, por su traductor, Sintenis. Esto es, dejar intacto el dictum, "plus sit in re quam in existimatione", y cambiar el caso intercambiando los lugares de pubes y pupillus de la siguiente forma: "si a pubere emero sine tutoris auctoritate, quem pupillum esse putem…" . Como sea, esta reconstrucci&oacute;n del texto es bastante dif&iacute;cil de aceptar; pues la proposici&oacute;n del caso ("si comprara de un p&uacute;ber sin autorizaci&oacute;n del tutor…") ser&iacute;a absurda. Probablemente Ihering sab&iacute;a que en este &uacute;ltimo caso, si bien pod&iacute;a salvar un dictum m&aacute;s pr&oacute;ximo a sus planteamientos generales, en realidad estaba presentando una hip&oacute;tesis muy d&eacute;bil. Por ello termina se&ntilde;alando, simplemente, que la traducci&oacute;n del pasaje es muy dif&iacute;cil.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Hasta aqu&iacute; nuestro recorrido hist&oacute;rico.</font></p> 	    <p><strong><font size="3" face="Verdana">IV. Algunas observaciones cr&iacute;ticas sobre la interpretaci&oacute;n de Mayer-Maly</font></strong></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Despu&eacute;s de este breve repaso hist&oacute;rico, podemos volver sobre las observaciones de Mayer-Maly que, a nuestros fines, se revelan como las m&aacute;s importantes: "Die ber&uuml;hmte Regel vom Vorrang der res gegen&uuml;ber der existimatio spricht f&uuml;r Ablehnung, nicht f&uuml;r Zulassung der usucapio [..]. Die offenbare Unlogik der Begr&uuml;ndung der Zulassung einer usucapio mit dem Vorrang der res vor der existimatio reizte zur Kritik. Cuiaci&uuml;s wollte zu plus quam in re sit in existimatione emendieren, seit Lotmar wird meist die Annahme einer von ut hic bis existimatione reichenden Interpolation vorgezogen. Beides ist verfehlt: Die in Frage stehende Regel lautet nun einmal plus est in re quam in existimatione und wird durch D. 22,6,9,4 als paulinisch gesichert; man kann eine Regel nicht in ihr Gegenteil verkehren, um einen durch sie zu begr&uuml;ndenden Text zu retten. Die nun g&auml;ngige Interpolationsbehauptung wiederum scheitert daran, da&szlig; bestimmt kein justinianischer Kompilations-kommissar, aber auch kaum ein Bearbeiter der nachklassischen Zeit so dumm sein konnte, die Bevorzugung der res statt der existimatio f&uuml;r eine Begr&uuml;ndung der Zul&auml;ssigkeit einer sich eben auf existimatio st&uuml;tzenden usucapio zu halten… In Wahrheit kann es f&uuml;r den unertr&auml;glichen Widerspruch zwischen Zulassung der usucapio und Hintansetzung der existimatio nur eine Erkl&auml;rung geben: Durch Zeilenausfall oder sonstige Textverderbnis [...]. In unserem Fall entstammt der Hinweis auf den Vorrang der res gegen&uuml;ber der existimatio wahrscheinlich dem Argument eines Gegners der Meinung des Paulus; Paulus wird dieses im Zug seiner Polemik f&uuml;r die Zul&auml;ssigkeit der usucapio angef&uuml;hrt haben, um es dann zu entkr&auml;ften; denkbar w&auml;re auch, da&szlig; Paulus unseren Fall einem anderen gegen&uuml;berstellt und dann zu diesem gesagt h&auml;tte, hier komme es mehr auf die res als auf die existimatio an"<a href="#footnote-17000-87" id="footnote-17000-87-backlink" name="footnote-17000-87-backlink">[87]</a></font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">La primera y fundamental cuesti&oacute;n que plantea Mayer-Maly, es la defensa de la genuinidad del dictum "plus sit in re quam in existimatione". Para ello, recurre a la confrontaci&oacute;n con el sustancialmente id&eacute;ntico dictum "plus in re est, quam in existimatione mentis", tambi&eacute;n enunciado por Paulo en D. 22,6,9,4. Esto demuestra que, sea cual sea el contexto, en D. 41,4,2,15, nuestro dictum pertenece al original.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">La segunda, es su hip&oacute;tesis de un error mec&aacute;nico; una corrupci&oacute;n textual que no ha dependido de la intervenci&oacute;n deliberada de alg&uacute;n editor postcl&aacute;sico ni de un comisario justinianeo (pues, en este caso, hubiese sido "so dumm", tan est&uacute;pido). En este punto no estamos de acuerdo.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Mayer-Maly dice que Cujacius yerra al invertir una regla para salvar el texto. Pero lo cierto es que &eacute;l salva la regla para invertir completamente el caso; lo cual es mucho m&aacute;s radical<a href="#footnote-17000-88" id="footnote-17000-88-backlink" name="footnote-17000-88-backlink">[88]</a>. De hecho, lejos de haber renunciado a las exageraciones de la hipercr&iacute;tica, en sus manos, las herramientas de la teor&iacute;a de los estratos textuales le permiten manipular aun m&aacute;s textos que los del solo Corpus Iuris<a href="#footnote-17000-89" id="footnote-17000-89-backlink" name="footnote-17000-89-backlink">[89]</a> (de hecho, lo hace respecto de nuestro dictum en Fragmenta Vaticana 260)<a href="#footnote-17000-90" id="footnote-17000-90-backlink" name="footnote-17000-90-backlink">[90]</a>.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Lo mismo puede decirse en esta ex&eacute;gesis de Wacke, quien sigue la opini&oacute;n de Mayer-Maly, se&ntilde;alando lo siguiente: "Rinunciando ad avventurose congetture dobbiamo presumere che… sia caduta la menzione di una variante del caso esaminato all'inizio… consistente in un'ipotesi specularmente inversa rispetto ad esso: il compratore era "aparentemente in mala fede"; egli riteneva erroneamente pupillus il venditore, in realt&agrave; pienamente capace"<a href="#footnote-17000-91" id="footnote-17000-91-backlink" name="footnote-17000-91-backlink">[91]</a>.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">A nosotros nos parece que esto s&iacute; es una conjetura aventurada. Cuanto menos, supone dar por seguro todo un p&aacute;rrafo inexistente que exponga toda una completa "hip&oacute;tesis especulativa" contraria a la que actualmente podemos leer. Tal proximidad hay entre Mayer-Maly y los cr&iacute;ticos de interpolaciones, que, a fin de cuentas, esta interpretaci&oacute;n se coordina perfectamente, al menos aqu&iacute;, con lo que ya hab&iacute;an se&ntilde;alado Pfl&uuml;ger<a href="#footnote-17000-92" id="footnote-17000-92-backlink" name="footnote-17000-92-backlink">[92]</a> y Voci<a href="#footnote-17000-93" id="footnote-17000-93-backlink" name="footnote-17000-93-backlink">[93]</a>. Para &eacute;stos, la hip&oacute;tesis a la que se conectaba originalmente el dictum de Paulo tambi&eacute;n debi&oacute; haber sido exactamente inversa a la que aparece ahora en el Digesto.</font></p> 	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font size="2" face="Verdana">Pero la tesis del caso contrario, tampoco es original. Como ya hemos visto, Ihering<a href="#footnote-17000-94" id="footnote-17000-94-backlink" name="footnote-17000-94-backlink">[94]</a> ya hab&iacute;a sugerido que en D. 41,4,2,15 se pod&iacute;a dejar intacto el dictum, simplemente intercambiando los lugares de pupillus y pubes. Esta correcci&oacute;n textual (a pesar de los problemas que presentaba en s&iacute;), es mucho m&aacute;s sutil que la de Mayer-Maly. Y sin embargo, Ihering no se atrevi&oacute; a sostenerla m&aacute;s que al pasar. Esto, creemos, da buena cuenta de las cautelas de los juristas antes de la irrupci&oacute;n definitiva de la cr&iacute;tica textual.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Por otra parte, cuando Mayer-Maly reconoce que el caso expresamente registrado en D. 41,4,2,15 (el vendedor pupilo al que se pens&oacute; p&uacute;ber), se aviene mejor con la dicci&oacute;n propuesta por Cujacius, la enuncia de la siguiente forma: "plus quam in re sit in existimatione". Ahora bien, tal como advierte Jakobs<a href="#footnote-17000-95" id="footnote-17000-95-backlink" name="footnote-17000-95-backlink">[95]</a>, y con &eacute;l Winckel<a href="#footnote-17000-96" id="footnote-17000-96-backlink" name="footnote-17000-96-backlink">[96]</a>, aunque no haya diferencia sustancial, esto no es lo que se&ntilde;alo Cujacius, quien realmente propuso: "plus sit in existimatione quam in re", o bien "plus est in existimatione mentis, qu&agrave;m in re". &iquest;De d&oacute;nde recogi&oacute;, entonces, Mayer-Maly dicha formulaci&oacute;n? Ciertamente no de Cujacius: la formulaci&oacute;n propuesta es, con toda evidencia, la realizada por Grocio<a href="#footnote-17000-97" id="footnote-17000-97-backlink" name="footnote-17000-97-backlink">[97]</a>. Pero el profesor austriaco tampoco parece haberla tomado directamente de all&iacute;, puesto que en dicha obra no se cita para nada a Cujacius; sino que probablemente de Schulting<a href="#footnote-17000-98" id="footnote-17000-98-backlink" name="footnote-17000-98-backlink">[98]</a>, quien cita tanto a Cujacius como a Grocio, pero (probablemente por ser sustancialmente iguales), s&oacute;lo transcribe la formulaci&oacute;n de este &uacute;ltimo.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">M&aacute;s all&aacute; de las distintas ex&eacute;gesis del texto, la descoordinaci&oacute;n entre el caso y el dictum ha sido el pensamiento compartido por la gran mayor&iacute;a de los juristas que han intentado resolver la cuesti&oacute;n; vale decir, desde la Glosa a Pulvaeus, y desde Cujacius hasta sustancialmente el propio Mayer-Maly. S&oacute;lo hace excepci&oacute;n, la interpretaci&oacute;n iniciada por Fern&aacute;ndez de Retes. Tambi&eacute;n nosotros hemos comenzado este art&iacute;culo se&ntilde;alando que esta es la impresi&oacute;n que se forma a primera vista cualquier lector actual. </font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Sin embargo, cuando se observa este problema con mayor detenimiento, se advierte que esta actitud ante las fuentes no es m&aacute;s que un prejuicio; o, t&eacute;cnicamente, una anticipaci&oacute;n hist&oacute;rica. Ante todo, creemos que se debe evitar aproximarse al texto suponiendo que est&aacute; transmitido de forma errada (en esto consiste, precisamente, la superaci&oacute;n de la cr&iacute;tica textual). Y, desde esta perspectiva, lo cierto es que este prejuicio no tiene respaldo en las fuentes. En &eacute;stas, s&oacute;lo comparece una vez la dicci&oacute;n "plus est in opinione quam in veritate", en un supuesto completamente diferente<a href="#footnote-17000-99" id="footnote-17000-99-backlink" name="footnote-17000-99-backlink">[99]</a>. En suma, hay que intentar comprender el texto en el estado en que se encuentra.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">En nuestra opini&oacute;n, una contribuci&oacute;n muy importante y duradera de Cujacius a la discusi&oacute;n, es haber conectado (como, por lo dem&aacute;s, tambi&eacute;n lo admite el an&aacute;lisis palingen&eacute;tico) nuestro texto con el p&aacute;rrafo inmediatamente siguiente, de D. 41,4,2,16:</font></p> 	<table>       <tbody>         <tr>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Si a furioso, quem putem sanae mentis, emero, constitit usucapere utilitatis causa me posse, quamvis nulla esset emptio [...]".</font></p></td>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">"Si de un furioso, a quien piense de mente sana, comprara, consta que puedo usucapir para m&iacute; por causa de utilidad, aunque la venta haya sido nula [...]".</font></p></td>         </tr>       </tbody>     </table> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Como ha sostenido convincentemente Ankum<a href="#footnote-17000-100" id="footnote-17000-100-backlink" name="footnote-17000-100-backlink">[100]</a>, en el Digesto la expresi&oacute;n "utilitatis causa" equivale a decir "por razones pr&aacute;cticas", y se utiliza como recurso para justificar una decisi&oacute;n que se aparta de la dogm&aacute;tica estricta. En este caso, decididamente "no hay venta" y sin embargo s&iacute; hay usucapi&oacute;n. Podr&iacute;amos decir, entonces, que la hay: por razones pr&aacute;cticas. Si ahora confrontamos este par&aacute;grafo 16 con nuestro D. 41,4,2,15, vemos que hay una clara relaci&oacute;n entre la motivaci&oacute;n en la "utilitatis causa", entendida como razones pr&aacute;cticas, y la dicci&oacute;n "plus sit in re quam in existimatione" (de hecho, podemos considerar que Cujacius tambi&eacute;n hace esta conexi&oacute;n cuando acude a la utilitas de Horacio)<a href="#footnote-17000-101" id="footnote-17000-101-backlink" name="footnote-17000-101-backlink">[101]</a>. De este modo, pareciera confirmarse no s&oacute;lo que la dicci&oacute;n es genuinamente paulina (como ya dec&iacute;a Mayer-Maly), sino que es la que efectivamente corresponde a la hip&oacute;tesis ("Si a pupillo emero"/ "Si a furioso [...]" emero"). Hay que advertir que en todo caso existe una diferencia entre los casos. Como se sabe, el furioso nunca pod&iacute;a contratar o enajenar por s&iacute; mismo (lo cual pone la hip&oacute;tesis de celebraci&oacute;n de una compraventa por parte de &eacute;ste, sin autorizaci&oacute;n, en el mismo plano que la celebraci&oacute;n de este contrato por un infante). De ah&iacute; entonces, que s&oacute;lo en el caso del furioso se diga que no hay venta; lo cual no se puede trasladar mec&aacute;nicamente (superados los prejuicios de &eacute;poca medieval y de otros posteriores), al caso de la compra de un imp&uacute;ber; si bien, el hecho de que tampoco aqu&iacute; "hay venta", si el comprador conoce la condici&oacute;n de tal del vendedor, queda afirmado con el tratamiento del error de Derecho que se ofrece en el propio fragmento que analizamos.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Si todo esto es as&iacute;, queda entonces por comprender de qu&eacute; manera se relaciona nuestra dicci&oacute;n y el caso analizado en el texto de Paulo. Para ello, no podemos quebrar la secuencia de la explicaci&oacute;n de Paulo: ni anticipando nuestros preconceptos sobre la necesidad de un t&iacute;tulo, pues al menos es evidente que en el caso del furioso evidentemente no hay; ni apart&aacute;ndonos del fragmento, sobrevalorando la importancia de la opini&oacute;n del comprador-usucapiente.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Para esto &uacute;ltimo, es especialmente ilustrativo el esquema ofrecido por Stintzing: </font></p> 	<table>       <tbody>         <tr>           <td>                 ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">1. "bona fides</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">a. beruhend auf factischem Irrthum — es erfolgt Usucapion;</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">b. beruhend auf Rechts-Irrthum — es erfolgt keine Usucapion.</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">2. mala fides</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">a. beruhend auf factischem Irrthum — es erfolgt Usucapion;</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">b. beruhend auf Rechts-Irrthum — es erfolgt keine Usucapion"102.</font></p></td>           <td>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">1. " bona fides</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">a. basada en el error de hecho — se sigue usucapi&oacute;n;</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">b. basada en el error de Derecho — no se sigue usucapi&oacute;n.</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">2. mala fides</font></p>                 ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">a. basada en el error de hecho — se sigue usucapi&oacute;n;</font></p>                 <p class="marcos"><font size="2" face="Verdana">b. basada en el error de Derecho — no se sigue usucapi&oacute;n".</font></p></td>         </tr>       </tbody>     </table> 	<font size="2" face="Verdana"><a href="#footnote-17000-102" id="footnote-17000-102-backlink" name="footnote-17000-102-backlink">[102]</a> 	</font> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Con ello, demuestra que la opini&oacute;n del individuo es secundaria: si los requisitos objetivos no est&aacute;n presentes, la bona fides no beneficia; si s&iacute; lo est&aacute;n, la mala fides no perjudica. De aqu&iacute; que el pretor, con criterios objetivos y pr&aacute;cticos, no se preocupe in primis de la opini&oacute;n de los sujetos, sino de que los hechos tengan una verosimilitud suficiente para dar lugar a la usucapi&oacute;n<a href="#footnote-17000-103" id="footnote-17000-103-backlink" name="footnote-17000-103-backlink">[103]</a>. Y los hechos, en D. 41,4,2,15 y 16, est&aacute;n denotados por la "res", de la motivaci&oacute;n "plus sit in re quam in existimatione", y las razones pr&aacute;cticas, de la motivaci&oacute;n en la "utilitatis causa".</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Trat&aacute;ndose entonces de una cuesti&oacute;n relativa a hechos objetivos, hay una parte de la proposici&oacute;n que desorienta al int&eacute;rprete actual: "quam puberem esse putem" ("a qui&eacute;n piense ser p&uacute;ber"). Esto justifica la buena fe. Pero ya sabemos que &eacute;sta se refiere a una cuesti&oacute;n diferente, y que est&aacute; supeditada a las condiciones objetivas del caso. Paulo, en consecuencia, est&aacute; haciendo precisamente esta distinci&oacute;n. Aqu&iacute; no importa tanto "quam puberem esse putem", como la objetiva apariencia externa de validez del negocio: la apariencia de pubertad del pupilo es la "res".</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">As&iacute; "plus est in re quam in existimatione", en esta caso quiere decir se est&aacute; m&aacute;s a la apariencia objetiva de pubertad del pupilo que a la opini&oacute;n err&oacute;nea del comprador. Si dicha apariencia no hubiese existido no habr&iacute;a tenido lugar la usucapi&oacute;n.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">C&oacute;mo podr&iacute;amos entender dogm&aacute;ticamente estos hechos; qu&eacute; relaci&oacute;n pueden tener con el t&iacute;tulo verdadero y putativo; y, finalmente, qu&eacute; papel juega aqu&iacute; la buena fe, debe ser objeto de un estudio diferente.</font></p> 	    <p><font size="3" face="Verdana"><strong>Notas</strong></font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-1-backlink" id="footnote-17000-1" name="footnote-17000-1">1</a>] V&eacute;ase, con un completo estudio de este dictum en nuestras fuentes romanas y actuales: Wacke, A., "Plus est in re quam in existimatione". Vale pi&ugrave; la realt&agrave; che non l'opinione nel trasferimento di propriet&agrave; e nell'usucapione, en Estudios de Derecho Romano y Moderno en Cuatro Idiomas (Madrid, Fundaci&oacute;n Seminario de Derecho Romano "Ursicino &Aacute;lvarez", 1996), pp. 139-162 [= en Panorami. Riflessioni, Discussioni e Proposte sul Diritto e l'Amministrazione, 7 (1995) pp. 143-168; versi&oacute;n alemana (m&aacute;s extensa), en TR., 64 (1996), pp. 309-357]. He tenido ocasi&oacute;n de extender las consideraciones del Profesor Wacke hacia el Derecho chileno, Carvajal, P.-I., Art&iacute;culo 706 del C&oacute;digo Civil chileno, cr&iacute;tica como pretendido n&uacute;cleo textual del principio de la buena fe, en Varas, J. A., y otros (editores), Estudios de Derecho Civil. Jornadas Nacionales de Derecho Civil 2005-2009 (Santiago, Abeledo Perrot, Legal Publishing Chile, Thomson Reuters, 2011), I, pp. 63-77.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-2-backlink" id="footnote-17000-2" name="footnote-17000-2">2</a>]Gai 2,43 (cum crederemus); D. 50,16,109 (Mod., 5 pandec.) (ignoravit - putavit); Inst. 2,6 pr. (crediderit); Part. 3,29,12 (cuydando - supiesse); Part 7,33,9 (creya) Greg. L&oacute;pez gl. a D. 50,16,109; Vidaurre,"Pyto. CC. Per&uacute;" (1835), art&iacute;culo 8: "Poseedor de buena f&eacute;, es el que tiene la cosa con titulo cuyos defectos ignora -de mala f&eacute; el que conoce los defectos del titulo -Usurpador, el que retiene la cosa sin titulo"; "CC. Per&uacute;, 1852", art&iacute;culo 467: "La posesion es de buena fe, cuando el poseedor de la cosa cree tenerla bien adquirida, de aquel a quien consideraba ser su due&ntilde;o &oacute; estar facultado para disponer de ella. Es mala fe, cuando falta esa creencia"; art&iacute;culo 540: "Consiste la buena fe en que el poseedor crea que la persona de quien adquiri&oacute; era el verdadero due&ntilde;o, &oacute; que tenia la facultad de enagenarla"; CC. Per&uacute; 1936, art&iacute;culo 832: "La posesi&oacute;n es de buena fe cuando el poseedor cree en su legitimidad, por error de hecho o de Derecho sobre el vicio que invalida su t&iacute;tulo"; art&iacute;culo 833: "La buena fe dura mientras las circunstancias permiten al poseedor presumir que posee leg&iacute;timamente o hasta que es citado en juicio"; CC. Per&uacute; 1984, art&iacute;culo 906: "La posesi&oacute;n ileg&iacute;tima es de buena fe cuando el poseedor cree en su legitimidad, por ignorancia o error de hecho o de Derecho sobre el vicio que invalida su t&iacute;tulo".</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-3-backlink" id="footnote-17000-3" name="footnote-17000-3">3</a>]V&eacute;ase: Corbino, A. - Santalucia, B. (directores), Justiniani Augusti Pandectarum Codex Florentinus (Firerenze, Leo S. Olschki, 1988), II, fol. 268 r (col. derecha, pen&uacute;ltima l&iacute;nea).</font></p> 	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-4-backlink" id="footnote-17000-4" name="footnote-17000-4">4</a>]V&eacute;ase en este mismo sentido: Pulvaeus, A, Ad legem Atiniam, sive de rei furtivae prohibita usucapione liber singularis (1558), en Otto, E., Thesaurus Juris Romani, Continens Rariora Meliorem Interpretum Opuscula, In Quibus Jus Romanum Emendatur, Explicatur, Illustratur; Itemque Classicis Aliisque Auctoribus Haud Raro Lumen Accenditur (2&ordf; edici&oacute;n, ad Rhenum, 1733), IV, col. 344.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-5-backlink" id="footnote-17000-5" name="footnote-17000-5">5</a>]Cfr. Basilicorum libri LX (ed. Heimbach, Leipzig, J. Ambrosius Barth., 1850), V, p. 65.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-6-backlink" id="footnote-17000-6" name="footnote-17000-6">6</a>]Lenel, O., Palingenesia iuris civilis (Roma, Il Cigno Galileo Galilei, 2000 [pero, 1889]), I, cols. 1067 a 1069 (&sect; 664).</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-7-backlink" id="footnote-17000-7" name="footnote-17000-7">7</a>]V&eacute;ase, por todos, con la bibliograf&iacute;a all&iacute; citada: Winckel, L., Error iuris nocet, Rechtsirrtum als Problem der Rechtsordung (Zutphen, Terra Publishing Co., 1985), pp. 95 y 96. </font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-8-backlink" id="footnote-17000-8" name="footnote-17000-8">8</a>]Lotmar, Ph., &Uuml;ber "plus est in re quam in existimatione" und "plus est in opinione quam in veritate", en M&uuml;nchener Festgabe f&uuml;r J. J. W. Planck (M&uuml;nchen, 1887), pp. 59-115.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-9-backlink" id="footnote-17000-9" name="footnote-17000-9">9</a>]Beseler, G., Beitr&auml;ge zur Kritik der r&ouml;mischen Rechtsquellen, en ZSS., 44 (1924), p. 380.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-10-backlink" id="footnote-17000-10" name="footnote-17000-10">10</a>]Pfl&uuml;ger, H. H., Zur Lehre vom Erwerbe des Eigentums nach r&ouml;mischem Recht (M&uuml;nchen-Leipzig, Duncker &amp; Humblot, 1937), pp. 48 y 49.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-11-backlink" id="footnote-17000-11" name="footnote-17000-11">11</a>]Voci, P., L'errore nel diritto romano (Milano, Giufr&egrave;, 1937), pp. 25 a 28; Voci, P., Modi di acquisto della propriet&agrave; (corso di diritto romano) (Milano, Giuffr&egrave;, 1952), pp. 199, 230-231.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-12-backlink" id="footnote-17000-12" name="footnote-17000-12">12</a>]Warmelo, P. van, Ignorantia iuris, en TR., 22 (1954), p. 15.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-13-backlink" id="footnote-17000-13" name="footnote-17000-13">13</a>]Provera, G., Note esegetiche in tema di errore, en Studi in onore di Pietro de Francisci (Milano, 1956), II, p. 174.</font></p> 	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-14-backlink" id="footnote-17000-14" name="footnote-17000-14">14</a>]Zilletti, U., La dottrina dell'errore nella storia del diritto romano (Milano, Giufr&egrave;, 1961), p. 274.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-15-backlink" id="footnote-17000-15" name="footnote-17000-15">15</a>]Rabel, E., Gundz&uuml;ge des r&ouml;mischen Privatrecht (Berlin, Duncker &amp; Humblot, 1915), pp. 441.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-16-backlink" id="footnote-17000-16" name="footnote-17000-16">16</a>]Ehrhardt, A., Justa causa traditionis. Eine Untersuchung &uuml;ber den Erwerb des Eigentums nach r&ouml;mischem Recht (Berlin - Leipzig, De Gruyter, 1930), p. 32.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-17-backlink" id="footnote-17000-17" name="footnote-17000-17">17</a>]L&uuml;btow, U. von, Hand wahre Hand, en Festschrift zum 41. deuschen Juristentag in Berlin (1955), p. 166. </font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-18-backlink" id="footnote-17000-18" name="footnote-17000-18">18</a>]Daube, D., Mistake of law in usucapion, en Cambridge Law Journal (1958), pp. 88-89.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-19-backlink" id="footnote-17000-19" name="footnote-17000-19">19</a>]Kaser, M., "Iusta causa traditionis", en BIDR. 64 (1961), p. 90.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-20-backlink" id="footnote-17000-20" name="footnote-17000-20">20</a>]Mayer-Maly, Th., Das Putativtitelproblem bei der usucapio (Graz - K&ouml;ln, B&ouml;hlaus, 1962).</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-21-backlink" id="footnote-17000-21" name="footnote-17000-21">21</a>] Ib&iacute;d., pp. 103 a 105.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-22-backlink" id="footnote-17000-22" name="footnote-17000-22">22</a>] Ib&iacute;d., p. 104.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-23-backlink" id="footnote-17000-23" name="footnote-17000-23">23</a>] Ib&iacute;d., p. 104 n. 115.</font></p> 	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-24-backlink" id="footnote-17000-24" name="footnote-17000-24">24</a>]Wieacker, F., Textstufen klassischer Juristen (G&ouml;ttingen, Vandenhoeck &amp; Ruprecht, 1960), pp. 244, 247 y 248.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-25-backlink" id="footnote-17000-25" name="footnote-17000-25">25</a>]Irnerius, Summa Codicis (edici&oacute;n Fitting, J., Berlin, Guttentag, 1894), pp.159 a 161.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-26-backlink" id="footnote-17000-26" name="footnote-17000-26">26</a>]Cfr. Azo, Brocardica, sive generalia iuris (Basilea, 1567), p. 844; Azo, Ad singulas leges XII. librorum codicis iustinianei, commentarius et magnus apparatus, nunc pr&igrave;mum in lucem editus (Lugduni, J. Stoer, F. Fabrus, 1596), p. 651.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-27-backlink" id="footnote-17000-27" name="footnote-17000-27">27</a>]Accursius, Digestum nouum, seu pandectarum iuris civilis (Lugduni, 1569), col. 495 glos. c "Hic plus".</font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-28-backlink" id="footnote-17000-28" name="footnote-17000-28">28</a>]Otro tanto de lo mismo se puede decir de sus observaciones sobre D. 41,4,2,2 y D. 22,6,9,4. Cfr. Accursius, Digestum nouum, cit. (n. 27) col. 491; Accursius, Digestum vetus, seu pandectarum iuris civilis, I (Venecia, Iuntas, 1592),    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400001&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --> col. 2477 (esp. glos. d "Plus in re").</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-29-backlink" id="footnote-17000-29" name="footnote-17000-29">29</a>]Accursius, Digestum nouum, cit. (n. 27) col. 495 glos. d "Sit in re".</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-30-backlink" id="footnote-17000-30" name="footnote-17000-30">30</a>]Bartolus a Saxoferrato, In primam digesti novi partem commentaria (Augustae Taurinorum, apud Nicolaum Bevilaquam, 1574), fol. 112.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-31-backlink" id="footnote-17000-31" name="footnote-17000-31">31</a>]Cfr. Castrensis, P., In primam digesti novi partem commentaria (Venecia, 1582), p. 71.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-32-backlink" id="footnote-17000-32" name="footnote-17000-32">32</a>]Cujacius, J., Commentarius in quo hi pandectarum tituli explicantur (Ad tit. pro emptore L. II) (Paris, Andrea Wechelum, 1556), p. 51.</font></p> 	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-33-backlink" id="footnote-17000-33" name="footnote-17000-33">33</a>] Ib&iacute;d., p. 51.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-34-backlink" id="footnote-17000-34" name="footnote-17000-34">34</a>]Cujacius, J., In lib. LIV. Pauli ad edictum, recitationes solemnes, en Opera ad parisiensem fabrotianam editionem deligentissime exacta in tomos XIII. distributa auctiora atque emendatiora (Prati, Off. Frate. Giachetti, 1838), V, col. 1196.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-35-backlink" id="footnote-17000-35" name="footnote-17000-35">35</a>] Ib&iacute;d., col. 1197.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-36-backlink" id="footnote-17000-36" name="footnote-17000-36">36</a>] Ib&iacute;d., col. 1198.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-37-backlink" id="footnote-17000-37" name="footnote-17000-37">37</a>]Cfr. Capra Vicentini, J., In XLI digestorum, seu pandectarum iustiniani sacratissimi imperatoris librum paraphrasis (Basilea, Petrus Perna, 1560), cols. 782, 785 y 786.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-38-backlink" id="footnote-17000-38" name="footnote-17000-38">38</a>]V&eacute;ase Sande, J. A., Tractatus de prohibita rerum alienatione, en Commentarii duo singulares (Leovardia, Gysbertus Sibonis, 1657), pp. 14-15. (I.I.39)</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-39-backlink" id="footnote-17000-39" name="footnote-17000-39">39</a>]Gothofredus, D., Corpus iuris civilis romani (Lipsia, Jo. Friderici Gleditschii B. Filii, 1720), p. 794.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-40-backlink" id="footnote-17000-40" name="footnote-17000-40">40</a>]Cfr. Donellus, H., Opera omnia. Commentariorum iuris cilivis, lib. V, cap. 5&deg;, &sect; 16 (Luca, Riccomini, 1762), I, col. 1056 n. 4.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-41-backlink" id="footnote-17000-41" name="footnote-17000-41">41</a>]Faber, A., Coniecturarum iuris civilis libri viginti, in quibus difficiles plerique iuris iustinianei loci, novis c&ugrave;m emendationibus, tum interpretationibis explicantur, &amp; vera rect&aacute;que iuris principia stabiliuntur (Lugduni, Phil. Borde. Lavr. Arnaud, et Claud. Rigaud, 1661), p. 186.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-42-backlink" id="footnote-17000-42" name="footnote-17000-42">42</a>]Pacius, J., Enantiophanon seu legum conciliatarum centuriae VII (4&ordf; edici&oacute;n, Lugduni, ex officina Vicentii, 1606), pp. 419 y 420.</font></p> 	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-43-backlink" id="footnote-17000-43" name="footnote-17000-43">43</a>]Grotius, H., Florum sparsio ad jus justinianeum (Napoli, Vincentius Manfredis, 1777), p. 172.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-44-backlink" id="footnote-17000-44" name="footnote-17000-44">44</a>]Heraldus, D., De rerum judicatarum auctoritate libri duo, en Otto, Everard, Thesaurus iuris Romani continens rariora meliorem interpretum opuscula (2&ordf; edici&oacute;n, Rhenum, Johanem Broedelet, 1733), II, cols. 1069 a 1290, esp. col. 1265. (II.22.7).</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-45-backlink" id="footnote-17000-45" name="footnote-17000-45">45</a>]Sande, Tractatus de prohibita rerum alienatione, cit. (n. 38), pp. 14-15. (I. I,39)</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-46-backlink" id="footnote-17000-46" name="footnote-17000-46">46</a>]Otto, E., Ad Fl. Justiniani PP. Aug. institutionum, sive elementorum libros IV a Cujacio emendatos, notae, criticae et commentarius; in quo juris romani principia, rationes, progressus &amp; meliores interpretes indicantur (Rhenum, Matthaeum Visch, 1734), p. 313 n. &sect; XI.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-47-backlink" id="footnote-17000-47" name="footnote-17000-47">47</a>]Cfr. Schulting, A., Notae ad Digesta Seu Pandectas, lib. XLI, tit. 4&deg;, l. II, &sect; 15 (Lugduni Batavorum, Luchtmans, 1828), VI, p. 436.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-48-backlink" id="footnote-17000-48" name="footnote-17000-48">48</a>]Duranton, A., Cours de code civil suivant le code fran&ccedil;ais (4&ordf; edici&oacute;n, Mannheim, Schwan et Gotz, Libraires de la Cour, 1841), XI, p. 466 y n. 1.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-49-backlink" id="footnote-17000-49" name="footnote-17000-49">49</a>]Ihering, R. von, Jahrb&uuml;cher f&uuml;r die Dogmatik des heutigen r&ouml;mischen und deutschen Privatrechts, 2 (Jena, Druck und Verlag von Friedrich Mauke, 1858), pp. 156-158.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-50-backlink" id="footnote-17000-50" name="footnote-17000-50">50</a>]Burdese, A., Il cd. "error in dominio" nella "traditio" classica, en Archives de Droit Priv&eacute;, 16 (1953), pp. 42 a 50.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-51-backlink" id="footnote-17000-51" name="footnote-17000-51">51</a>]Pulvaeus, Ad legem Atiniam, cit. (n. 4), col. 344.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-52-backlink" id="footnote-17000-52" name="footnote-17000-52">52</a>]Unterholzner, K. A. D., Die Lehre von der Verj&auml;hrung durch fortgesetzten Besitz, Dargestellt nach den Grunds&auml;tzen des r&ouml;mischen Rechts (Breslau, Korn, 1815), p. 153 n. d.</font></p> 	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-53-backlink" id="footnote-17000-53" name="footnote-17000-53">53</a>]Gl&uuml;ck, C. F. von, Ausf&uuml;hrliche Erl&auml;uterung der Pandekten nach Hellfeld, ein Kommentar (Palm'schen Verlag-Buchhandlung, 1820), XXII, p. 302 n. 64.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-54-backlink" id="footnote-17000-54" name="footnote-17000-54">54</a>]M&uuml;hlenbruch, C. F., Doctrina pandectarum in usum scholarum (Halis Saxonum, Hemmerde et Schwetschcke, 1823), I, pp. 234 y 236 n. 10.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-55-backlink" id="footnote-17000-55" name="footnote-17000-55">55</a>]Savigny, F. C. von, System des heutigen r&ouml;mischen Rechts (Berlin, Veit und Comp., 1840), III, p. 373; Ib&iacute;d. (1841), IV, p. 115 n. i.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-56-backlink" id="footnote-17000-56" name="footnote-17000-56">56</a>]Unterholzner, Die Lehre von der Verj&auml;hrung, cit. (n. 52), p. 153 n. d.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-57-backlink" id="footnote-17000-57" name="footnote-17000-57">57</a>]Stephan, W., Zur Lehre von der Ersitzung, en Archiv f&uuml;r die civilistische Praxis, 34 (1851), pp. 361-384 (esp. 369 y 370). </font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-58-backlink" id="footnote-17000-58" name="footnote-17000-58">58</a>]Cujacius, J., Observationum et emendationum liber vigesimus quartus, en Operum Priorum (Napoli, Typis ac Sumptibus Michaelis Aloysii, 1722), III, col. 698.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-59-backlink" id="footnote-17000-59" name="footnote-17000-59">59</a>]Duranton, A., Cours de code civil suivant le code fran&ccedil;ais (4&ordf; edici&oacute;n, Mannheim, Schwan et Gotz - Libraires de la Cour, 1841), XI, p. 466 y n. 1.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-60-backlink" id="footnote-17000-60" name="footnote-17000-60">60</a>]En la edici&oacute;n de Pothier se dice "potest", sin embargo el texto citado indica "potes".</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-61-backlink" id="footnote-17000-61" name="footnote-17000-61">61</a>]Pothier, R. J., Pandectae Justinianeae in novum ordinem digestae cum legibus codicis et novellis quae jus pandectarum confirmant, explicant aut abrogant, lib. XLI, tit. 3&deg;, art. 4&deg;, &sect; I, Consec. I, LXXVII-LXXIX (4&ordf; edici&oacute;n, Paris, Belin-Leprieur, 1821), III, p. 55 y nn. 5 y 6.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-62-backlink" id="footnote-17000-62" name="footnote-17000-62">62</a>]Stephan, Zur Lehre von der Ersitzung, cit. (n. 57), p. 370.</font></p> 	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-63-backlink" id="footnote-17000-63" name="footnote-17000-63">63</a>] Ib&iacute;d., p. 370.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-64-backlink" id="footnote-17000-64" name="footnote-17000-64">64</a>]Savigny, F. C., System des heutigen r&ouml;mischen Rechts (Berlin, Veit und Comp., 1841), IV, p. 115 n. i (&sect;156). Con todo, Savigny no trata expl&iacute;citamente el dictum en el lugar anunciado "Beylage VIII.", dedicado a su important&iacute;simo tratamiento del error y la ignorancia "Irrthum und Unwissenheit" (&sect;115), Num. XV.a. Cfr. Savigny, System des heutigen r&ouml;mischen Rechts, 3, cit. (n. 55) p. 371.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-65-backlink" id="footnote-17000-65" name="footnote-17000-65">65</a>]Fern&aacute;ndez de Retes, J., Ad legem scriboniam, sive de prohibita usucapione servitutem realem, personaliumque, succisiva selectio (pp. 436-488), en Novus Thesaurus Iuris Civilis et Canonici [...] ex colectione et museo Gerardi Meerman (Haga, Petrum de Hondt, 1753), VI, pp. 472 y esp. 473 y 474. </font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-66-backlink" id="footnote-17000-66" name="footnote-17000-66">66</a>]Cocceius, Samuel de, Ius civile controversum (4&ordf; edici&oacute;n, Frankfurt - Leipzig, Societas, 1779), pp. 323 y 324.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-67-backlink" id="footnote-17000-67" name="footnote-17000-67">67</a>]V&eacute;ase Guzm&aacute;n, A., Codificaci&oacute;n del Derecho civil e interpretaci&oacute;n de las leyes. Las normas sobre interpretaci&oacute;n de las leyes en los principales c&oacute;digos civiles europeo-occidentales y americanos emitidos hasta fines del siglo XIX (Madrid, Iustel, 2011), pp. 231-232.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-68-backlink" id="footnote-17000-68" name="footnote-17000-68">68</a>]Cocceius, Ius civile controversum, cit. (n. 66), p. 324.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-69-backlink" id="footnote-17000-69" name="footnote-17000-69">69</a>]Stephan, Zur Lehre von der Ersitzung, cit. (n. 57), pp. 369 a 373.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-70-backlink" id="footnote-17000-70" name="footnote-17000-70">70</a>]Savigny, System des heutigen r&ouml;mischen Rechts, cit. (n. 55), III, p. 373 n. f.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-71-backlink" id="footnote-17000-71" name="footnote-17000-71">71</a>]Stintzing, J. A. R., Das Wesen von bona fides und titulus in der r&ouml;mischen Usucapionslehre (Heidelberg, Academische Anstalt f&uuml;r Literatur und Kunst, K. Groos, 1852), pp. 70/71.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-72-backlink" id="footnote-17000-72" name="footnote-17000-72">72</a>] Ib&iacute;d., pp. 89 a 97.</font></p> 	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-73-backlink" id="footnote-17000-73" name="footnote-17000-73">73</a>] Ib&iacute;d., p. 90.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-74-backlink" id="footnote-17000-74" name="footnote-17000-74">74</a>] Ib&iacute;d., p. 100.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-75-backlink" id="footnote-17000-75" name="footnote-17000-75">75</a>] Ib&iacute;d., p. 110.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-76-backlink" id="footnote-17000-76" name="footnote-17000-76">76</a>] Ib&iacute;d., pp. 123 a 125.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-77-backlink" id="footnote-17000-77" name="footnote-17000-77">77</a>]Pfeiffer, G., De bona fide in praescriptione XXX vel XL annorum acquisitiva (Cassel, T. Fischer, 1857), pp. 23 a 26.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-78-backlink" id="footnote-17000-78" name="footnote-17000-78">78</a>]Savigny, System des heutigen r&ouml;mischen Rechts, cit. (n. 64), IV, p. 115 n. i (&sect;156). Con todo, Savigny no trata expl&iacute;citamente el dictum en el lugar anunciado "Beylage VIII.", dedicado a su important&iacute;simo tratamiento del error y la ignorancia "Irrthum und Unwissenheit" (&sect;115), Num. XV.a. Cfr. Savigny, System des heutigen r&ouml;mischen Rechts, cit. (n. 55), III, p. 371.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-79-backlink" id="footnote-17000-79" name="footnote-17000-79">79</a>]Savigny, System des heutigen r&ouml;mischen Rechts, cit. (n. 55), III, p. 373.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-80-backlink" id="footnote-17000-80" name="footnote-17000-80">80</a>]Unterholzner, Die Lehre von der Verj&auml;hrung, cit. (n. 52), p. 153 n. d.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-81-backlink" id="footnote-17000-81" name="footnote-17000-81">81</a>]Pulvaeus, Ad legem Atiniam, cit. (n. 4) col. 344. </font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-82-backlink" id="footnote-17000-82" name="footnote-17000-82">82</a>]Cfr. Schulting, Notae ad Digesta Seu Pandectas, lib. XLI, tit. 4&deg;, l. II, &sect; 15, cit. (n. 47), p. 436.</font></p> 	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-83-backlink" id="footnote-17000-83" name="footnote-17000-83">83</a>]V&eacute;ase, a manera de ejemplo: Ihering, R. von, La posesi&oacute;n (trad. A. Posada, 2&ordf; edici&oacute;n, Madrid, Reus, 1926), pp. 491 y esp. 532.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-84-backlink" id="footnote-17000-84" name="footnote-17000-84">84</a>]Stintzing, Das Wesen von bona fides und titulus, cit. (n. 71), p. 60, 61 y 83.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-85-backlink" id="footnote-17000-85" name="footnote-17000-85">85</a>]Ihering, Jahrb&uuml;cher f&uuml;r die Dogmatik, cit. (n. 49), pp. 149 ss. (esp. 156 a 158). </font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-86-backlink" id="footnote-17000-86" name="footnote-17000-86">86</a>] Ib&iacute;d., pp. 156 y 157 n. 85.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-87-backlink" id="footnote-17000-87" name="footnote-17000-87">87</a>]Mayer-Maly, Das Putativtitelproblem, cit. (n. 20), pp. 103-104: "La famosa regla de la primac&iacute;a de la res frente a la existimatio habla para el rechazo, no para la aprobaci&oacute;n de la usucapio [...]. La aparente falta de l&oacute;gica de la motivaci&oacute;n de la admisi&oacute;n de una usucapio con la prioridad de la res antes de la existimatio movida por la cr&iacute;tica. Cujacius quer&iacute;a enmendar plus quam in re sit in existimatione, desde Lotmar en su mayor&iacute;a se prefiri&oacute; llegar a la aceptaci&oacute;n de una interpolaci&oacute;n desde ut hic hasta existimatione. Ambos est&aacute;n equivocados, La regla vigente en cuesti&oacute;n dice ahora una vez plus est in re quam in existimatione y est&aacute; asegurada por D. 22,6,9,4 como paulina; uno no puede convertir una regla en su contraria, para rescatar un texto basado en ella. La ahora com&uacute;n afirmaci&oacute;n de interpolaci&oacute;n a su vez falla en, que ciertamente ning&uacute;n comisario de la compilaci&oacute;n justinianea, sino que incluso dif&iacute;cilmente un editor de la &eacute;poca postcl&aacute;sica pod&iacute;a ser tan est&uacute;pido, para mantener la preferencia de la res en vez de la existimatio en una motivaci&oacute;n de la admisibilidad de una usucapio a s&iacute; precisamente apoyada en la existimatio [...]. En verdad puede darse s&oacute;lo una explicaci&oacute;n para la contradicci&oacute;n intolerable entre la admisi&oacute;n de la usucapio y la postergaci&oacute;n de la existimatio, por falla lineal u otra corrupci&oacute;n textual [...]. En nuestro caso el dato de la primac&iacute;a de la res frente a la existimatio probablemente viene del argumento de un adversario de la opini&oacute;n de Paulo; Paulo habr&iacute;a recogido esto al hilo de su pol&eacute;mica sobre la admisibilidad de la usucapio, para entonces refutarlo; tambi&eacute;n ser&iacute;a concebible, que Paulo en nuestro caso hab&iacute;a dicho otra contraposici&oacute;n y entonces sobre esto, aqu&iacute; se est&aacute; m&aacute;s a la res que a la existimatio".</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-88-backlink" id="footnote-17000-88" name="footnote-17000-88">88</a>]Cujacius, como se ha visto, solo se atreve a decir que "en doctrina" -para usar una expresi&oacute;n actual- se est&aacute; m&aacute;s a la realidad" cuando el comprador ha comprado de un p&uacute;ber a quien cre&iacute;a pupilo; pero no llega a proponer una correcci&oacute;n textual, o a suponer una supresi&oacute;n en el fragmento, en este sentido. Cfr. Cujacius, Commentarius (Ad tit. pro emptore L. II), cit. (n. 32), p. 51.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-89-backlink" id="footnote-17000-89" name="footnote-17000-89">89</a>]V&eacute;ase tambi&eacute;n criticando las exageraciones cr&iacute;ticas: Jakobs, H. H., "Error falsae causae", en Festschrift f&uuml;r Werner Flume zum. 70. Geburtstag (K&ouml;ln, Schmidt, 1978), I, p. 60.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-90-backlink" id="footnote-17000-90" name="footnote-17000-90">90</a>]Mayer-Maly, Das Putativtitelproblem, cit. (n. 20) p. 123.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-91-backlink" id="footnote-17000-91" name="footnote-17000-91">91</a>]Wacke, "Plus est in re", cit. (n. 1), p. 155: "Renunciando a conjeturas aventuradas debemos presumir que… se haya ca&iacute;do la menci&oacute;n de una variante del caso examinado al inicio… consistente en una hip&oacute;tesis especulativamente inversa respecto a &eacute;ste, el comprador estaba "aparentemente de mala fe"; &eacute;l cre&iacute;a err&oacute;neamente pupillus al vendedor, en realidad plenamente capaz".</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-92-backlink" id="footnote-17000-92" name="footnote-17000-92">92</a>]Pfl&uuml;ger, Zur Lehre vom Erwerbe des Eigentums, cit. (n. 10), pp. 48 y 49.</font></p> 	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-93-backlink" id="footnote-17000-93" name="footnote-17000-93">93</a>]Voci, Modi di acquisto della propriet&agrave;, cit. (n. 11), p. 199.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-94-backlink" id="footnote-17000-94" name="footnote-17000-94">94</a>]V&eacute;ase Ihering, Jahrb&uuml;cher f&uuml;r die Dogmatik, cit. (n. 49), p. 157 n. 85.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-95-backlink" id="footnote-17000-95" name="footnote-17000-95">95</a>]Jakobs, "Error falsae causae", cit. (n. 88), p. 59 n. 68.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-96-backlink" id="footnote-17000-96" name="footnote-17000-96">96</a>]Winckel, "Error iuris nocet", cit. (n. 7), p. 96 n. 38.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-97-backlink" id="footnote-17000-97" name="footnote-17000-97">97</a>]Grotius, Florum sparsio ad jus justinianeum, cit. (n. 43) p. 172.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-98-backlink" id="footnote-17000-98" name="footnote-17000-98">98</a>]Cfr. Schulting, Notae ad Digesta Seu Pandectas, lib. XLI, tit. 4&deg;, l. II, &sect; 15, cit. (n. 47), p. 436.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-99-backlink" id="footnote-17000-99" name="footnote-17000-99">99</a>]Cfr. D. 29,2,15 (Ulp., 7 Sab.): "Is qui putat se necessarium, cum sit voluntarius, non poterit repudiare, nam plus est in opinione, quam in veritate" ("Aqu&eacute;l quien se piensa necesario, cuando sea voluntario, no podr&aacute; repudiar, pues se est&aacute; m&aacute;s a la opini&oacute;n, que a la verdad").</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-100-backlink" id="footnote-17000-100" name="footnote-17000-100">100</a>]Ankum, H., "Utilitatis causa receptum". On the pragmatical methods of the roman lawyers, en Ankum, J. A. y otros (editores) Symbolae Iuridicae et Historicae Martino David Dedicatae, I: Ius Romanum (Leiden, Brill, 1968), p. 5; Ankum, H., Quelques observations sur la method et les opinions juridiques d'Ulpius Marcellus, en Extravagantes. Scritti Sparsi sul Diritto Romano (Napoli, Jovene, 2007), p. 394.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-101-backlink" id="footnote-17000-101" name="footnote-17000-101">101</a>]Cujacius, In lib. LIV. Pauli ad edictum, cit. (n. 34) col. 1198.</font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-102-backlink" id="footnote-17000-102" name="footnote-17000-102">102</a>]Stintzing, Das Wesen von bona fides und titulus, cit. (n. 71), pp. 76/77.</font></p> 	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font size="2" face="Verdana">[<a href="#footnote-17000-103-backlink" id="footnote-17000-103" name="footnote-17000-103">103</a>] Ib&iacute;d., pp. 123 a 125.</font></p> 	    <p><font size="3" face="Verdana"><strong>Bibliograf&iacute;a</strong></font></p> 	    <p><font size="2" face="Verdana">Accursius, Digestum vetus, seu pandectarum iuris civilis, I (Venecia, Iuntas, 1592).</font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Accursius, Digestum nouum, seu pandectarum iuris civilis (Lugduni, 1569).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400002&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Ankum, J. A. y otros (editores) Symbolae Iuridicae et Historicae Martino David Dedicatae, I: Ius Romanum (Leiden, Brill, 1968), p. 5; Ankum, H., Quelques observations sur la method et les opinions juridiques d'Ulpius Marcellus, en Extravagantes. Scritti Sparsi sul Diritto Romano (Napoli, Jovene, 2007).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400003&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Azo, Ad singulas leges XII. librorum codicis iustinianei, commentarius et magnus apparatus, nunc pr&igrave;mum in lucem editus (Lugduni, J. Stoer, F. Fabrus, 1596).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400004&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Azo, Brocardica, sive generalia iuris (Basilea, 1567).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400005&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Bartolus a Saxoferrato, In primam digesti novi partem commentaria (Augustae Taurinorum, apud Nicolaum Bevilaquam, 1574).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400006&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Basilicorum libri LX (ed. Heimbach, Leipzig, J. Ambrosius Barth., 1850), V.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400007&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Beseler, G., Beitr&auml;ge zur Kritik der r&ouml;mischen Rechtsquellen, en ZSS., 44 (1924).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400008&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Burdese, A., Il cd. 'error in dominio' nella 'traditio' classica, en Archives de Droit Priv&eacute;, 16 (1953).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400009&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Capra Vicentini, J., In XLI digestorum, seu pandectarum iustiniani sacratissimi imperatoris librum paraphrasis (Basilea, Petrus Perna, 1560).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400010&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Carvajal, P.-I., Art&iacute;culo 706 del C&oacute;digo Civil chileno, cr&iacute;tica como pretendido n&uacute;cleo textual del principio de la buena fe, en Varas, J. A., y otros (editores), Estudios de Derecho Civil. Jornadas Nacionales de Derecho Civil 2005-2009 (Santiago, Abeledo Perrot, Legal Publishing Chile, Thomson Reuters, 2011), I.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400011&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Castrensis, P., In primam digesti novi partem commentaria (Venecia, 1582).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400012&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Cocceius, Samuel de, Ius civile controversum (4&ordf; edici&oacute;n, Frankfurt - Leipzig, Societas, 1779).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400013&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Corbino, A. - Santalucia, B. (directores), Justiniani Augusti Pandectarum Codex Florentinus (Firerenze, Leo S. Olschki, 1988), II.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400014&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Cujacius, J., Commentarius in quo hi pandectarum tituli explicantur (Paris, Andrea Wechelum, 1556).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400015&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Cujacius, J., In lib. LIV. Pauli ad edictum, recitationes solemnes, en Opera ad parisiensem fabrotianam editionem deligentissime exacta in tomos XIII. distributa auctiora atque emendatiora (Prati, Off. Frate.Giachetti, 1838).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400016&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Cujacius, J., Observationum et emendationum liber vigesimus quartus, en Operum Priorum (Napoli, Typis ac Sumptibus Michaelis Aloysii, 1722).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400017&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Daube, D., Mistake of law in usucapion, en Cambridge Law Journal (1958).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400018&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Donellus, H., Opera omnia. Commentariorum iuris cilivis (Luca, Riccomini, 1762).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400019&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Duranton, A., Cours de code civil suivant le code fran&ccedil;ais (4&ordf; edici&oacute;n, Mannheim, Schwan et Gotz, Libraires de la Cour, 1841), XI.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400020&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Ehrhardt, A., Justa causa traditionis. Eine Untersuchung &uuml;ber den Erwerb des Eigentums nach r&ouml;mischem Recht (Berlin - Leipzig, De Gruyter, 1930).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400021&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Faber, A., Coniecturarum iuris civilis libri viginti, in quibus difficiles plerique iuris iustinianei loci, novis c&ugrave;m emendationibus, tum interpretationibis explicantur, &amp; vera rect&aacute;que iuris principia stabiliuntur (Lugduni, Phil. Borde. Lavr. Arnaud, et Claud. Rigaud, 1661).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400022&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Fern&aacute;ndez de Retes, J., Ad legem scriboniam, sive de prohibita usucapione servitutem realem, personaliumque, succisiva selectio (pp. 436-488), en Novus Thesaurus Iuris Civilis et Canonici [...] ex colectione et museo Gerardi Meerman (Haga, Petrum de Hondt, 1753), VI.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400023&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Gl&uuml;ck, C. F. von, Ausf&uuml;hrliche Erl&auml;uterung der Pandekten nach Hellfeld, ein Kommentar (Palm'schen Verlag-Buchhandlung, 1820), XXII.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400024&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Gothofredus, D., Corpus iuris civilis romani (Lipsia, Jo. Friderici Gleditschii B. Filii, 1720).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400025&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Grotius, H., Florum sparsio ad jus justinianeum (Napoli, Vincentius Manfredis, 1777).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400026&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Guzm&aacute;n, A., Codificaci&oacute;n del Derecho civil e interpretaci&oacute;n de las leyes. Las normas sobre interpretaci&oacute;n de las leyes en los principales c&oacute;digos civiles europeo-occidentales y americanos emitidos hasta fines del siglo XIX (Madrid, Iustel, 2011).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400027&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Heraldus, D., De rerum judicatarum auctoritate libri duo, en Otto, Everard, Thesaurus iuris Romani continens rariora meliorem interpretum opuscula (2&ordf; edici&oacute;n, Rhenum, Johanem Broedelet, 1733), II.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400028&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Ihering, R. von, Jahrb&uuml;cher f&uuml;r die Dogmatik des heutigen r&ouml;mischen und deutschen Privatrechts, 2 (Jena, Druck und Verlag von Friedrich Mauke, 1858).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400029&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Ihering, R. von, La posesi&oacute;n (trad. A. Posada, 2&ordf; edici&oacute;n, Madrid, Reus, 1926).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400030&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Irnerius, Summa Codicis (ed.Fitting, J., Berlin, Guttentag, 1894).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400031&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Jakobs, H. H., "Error falsae causae", en Festschrift f&uuml;r Werner Flume zum. 70. Geburtstag (K&ouml;ln, Schmidt, 1978).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400032&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Kaser, M., "Iusta causa traditionis", en BIDR. 64 (1961).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400033&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Lenel, O., Palingenesia iuris civilis (Roma, Il Cigno Galileo Galilei, 2000 [pero, 1889]).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400034&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Lotmar, Ph., &Uuml;ber "plus est in re quam in existimatione" und "plus est in opinione quam in veritate", en M&uuml;nchener Festgabe f&uuml;r J. J. W. Planck (M&uuml;nchen, 1887).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400035&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">L&uuml;btow, U. von, Hand wahre Hand, en Festschrift zum 41. deuschen Juristentag in Berlin (1955).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400036&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Mayer-Maly, Th., Das Putativtitelproblem bei der usucapio (Graz - K&ouml;ln, B&ouml;hlaus, 1962).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400037&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">M&uuml;hlenbruch, C. F., Doctrina pandectarum in usum scholarum (Halis Saxonum, Hemmerde et Schwetschcke, 1823), I.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400038&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Otto, E., Ad Fl. Justiniani PP. Aug. institutionum, sive elementorum libros IV a Cujacio emendatos, notae, criticae et commentarius; in quo juris romani principia, rationes, progressus &amp; meliores interpretes indicantur (Rhenum, Matthaeum Visch, 1734).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400039&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Pacius, J., Enantiophanon seu legum conciliatarum centuriae VII (4&ordf; edici&oacute;n, Lugduni, ex officina Vicentii, 1606).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400040&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Pfeiffer, G., De bona fide in praescriptione XXX vel XL annorum acquisitiva (Cassel, T. Fischer, 1857).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400041&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Pfl&uuml;ger, H. H., Zur Lehre vom Erwerbe des Eigentums nach r&ouml;mischem Recht (M&uuml;nchen-Leipzig, Duncker &amp; Humblot, 1937).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400042&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Pothier, R. J., Pandectae Justinianeae in novum ordinem digestae cum legibus codicis et novellis quae jus pandectarum confirmant, explicant aut abrogant (4&ordf; edici&oacute;n, Paris, Belin-Leprieur, 1821), III.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400043&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Provera, G., Note esegetiche in tema di errore, en Studi in onore di Pietro de Francisci (Milano, 1956), II.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400044&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Pulvaeus, A, Ad legem Atiniam, sive de rei furtivae prohibita usucapione liber singularis (1558), en Otto, E., Thesaurus Juris Romani, Continens Rariora Meliorem Interpretum Opuscula, In Quibus Jus Romanum Emendatur, Explicatur, Illustratur; Itemque Classicis Aliisque Auctoribus Haud Raro Lumen Accenditur (2&ordf; edici&oacute;n, ad Rhenum, 1733), IV.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400045&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Rabel, E., Gundz&uuml;ge des r&ouml;mischen Privatrecht (Berlin, Duncker &amp; Humblot, 1915).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400046&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Sande, J. A., Tractatus de prohibita rerum alienatione, en Commentarii duo singulares (Leovardia, Gysbertus Sibonis, 1657).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400047&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Savigny, F. C. von, System des heutigen r&ouml;mischen Rechts (Berlin, Veit und Comp., 1840 ss.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400048&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref -->).</font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Schulting, A., Notae ad Digesta Seu Pandectas (Lugduni Batavorum, Luchtmans, 1828).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400049&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Stephan, W., Zur Lehre von der Ersitzung, en Archiv f&uuml;r die civilistische Praxis, 34 (1851).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400050&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Stintzing, J. A. R., Das Wesen von bona fides und titulus in der r&ouml;mischen Usucapionslehre (Heidelberg, Academische Anstalt f&uuml;r Literatur und Kunst, K. Groos, 1852).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400051&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Unterholzner, K. A. D., Die Lehre von der Verj&auml;hrung durch fortgesetzten Besitz, Dargestellt nach den Grunds&auml;tzen des r&ouml;mischen Rechts (Breslau, Korn, 1815).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400052&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Voci, P., L'errore nel diritto romano (Milano, Giufr&egrave;, 1937).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400053&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Voci, P., Modi di acquisto della propriet&agrave; (corso di diritto romano) (Milano, Giuffr&egrave;, 1952).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400054&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Wacke, A., "Plus est in re quam in existimatione". Vale pi&ugrave; la realt&agrave; che non l'opinione nel trasferimento di propriet&agrave; e nell'usucapione, en Estudios de Derecho Romano y Moderno en Cuatro Idiomas (Madrid, Fundaci&oacute;n Seminario de Derecho Romano "Ursicino &Aacute;lvarez", 1996) [= en Panorami. Riflessioni, Discussioni e Proposte sul Diritto e l'Amministrazione, 7 (1995); versi&oacute;n alemana (m&aacute;s extensa), en TR., 64 (1996)].    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400055&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Warmelo, P. van, Ignorantia iuris, en TR., 22 (1954).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400056&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Wieacker, F., Textstufen klassischer Juristen (G&ouml;ttingen, Vandenhoeck &amp; Ruprecht, 1960).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400057&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Winckel, L., Error iuris nocet, Rechtsirrtum als Problem der Rechtsordung (Zutphen, Terra Publishing Co., 1985).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400058&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana">Zilletti, U., La dottrina dell'errore nella storia del diritto romano (Milano, Giufr&egrave;, 1961).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scieloOrg/php/reflinks.php?refpid=S0716-5455201100010000400059&pid=S0716-54552011000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');"></a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	<hr align="left" width="30%" size="1" noshade="noshade" />         <p><font size="2" face="Verdana"><b><a href="#top"><img src="/fbpe/img/rehj/n33/flecha.jpg" width="15" height="17" border="0" /></a><a name="back" id="back"></a>Correspondencia: </b></font><font size="2" face="Verdana"> </font><font size="2" face="Verdana"> Profesor de la Pontificia Universidad Cat&oacute;lica de Chile. Direcci&oacute;n postal: Facultad de Derecho, Pontificia Universidad Cat&oacute;lica de Chile, Avda. Bernardo O'Higgins 340, Santiago, Chile. Correo electr&oacute;nico: <a href="mailto:carvajal@uc.cl">carvajal@uc.cl</a>. <a href="#0top" name="0">*</a> Este trabajo forma parte del Proyecto Fondecyt Regular N&deg; 1095220. Asimismo, contiene parte de la conferencia ofrecida en el Acto en Homenaje al Profesor &Aacute;lvaro D'Ors, celebrado en la Universidad de Piura, Per&uacute;, el 27 de agosto de 2010.</font></p>         
]]></body>
<body><![CDATA[<p><font size="2" face="Verdana"><strong>Recibido:</strong> 2 de agosto de 2011.</font></p>         <p><font size="2" face="Verdana"><strong>Aceptado:</strong> 26 de agosto de 2011.</font></p> 	     ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Accursius]]></surname>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Digestum vetus, seu pandectarum iuris civilis, I]]></source>
<year>1592</year>
<publisher-loc><![CDATA[Venecia ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Iuntas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Accursius]]></surname>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Digestum nouum, seu pandectarum iuris civilis]]></source>
<year>1569</year>
<publisher-loc><![CDATA[Lugduni ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ankum]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Symbolae Iuridicae et Historicae Martino David Dedicatae, I: Ius Romanum]]></source>
<year>1968</year>
<page-range>5</page-range><publisher-loc><![CDATA[Leiden ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Brill]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Azo]]></surname>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Ad singulas leges XII: librorum codicis iustinianei, commentarius et magnus apparatus, nunc prìmum in lucem editus]]></source>
<year>1596</year>
<publisher-loc><![CDATA[Lugduni ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[J. Stoer, F. Fabrus]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Azo]]></surname>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Brocardica, sive generalia iuris]]></source>
<year>1567</year>
<publisher-loc><![CDATA[Basilea ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Bartolus a Saxoferrato]]></surname>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[In primam digesti novi partem commentaria]]></source>
<year>1574</year>
<publisher-name><![CDATA[Augustae Taurinorum, apud Nicolaum Bevilaquam]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="book">
<source><![CDATA[Basilicorum libri LX]]></source>
<year>1850</year>
<volume>V</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Leipzig ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[HeimbachJ. Ambrosius Barth.]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Beseler]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="de"><![CDATA[Beiträge zur Kritik der römischen Rechtsquellen]]></article-title>
<source><![CDATA[ZSS]]></source>
<year>1924</year>
<volume>44</volume>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Burdese]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="it"><![CDATA[Il cd. 'error in dominio' nella 'traditio' classica]]></article-title>
<source><![CDATA[Archives de Droit Privé]]></source>
<year>1953</year>
<volume>16</volume>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Capra Vicentini]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[In XLI digestorum, seu pandectarum iustiniani sacratissimi imperatoris librum paraphrasis]]></source>
<year>1560</year>
<publisher-loc><![CDATA[Basilea ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Petrus Perna]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Carvajal]]></surname>
<given-names><![CDATA[P.-I.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Artículo 706 del Código Civil chileno, crítica como pretendido núcleo textual del principio de la buena fe]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Varas]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Estudios de Derecho Civil: Jornadas Nacionales de Derecho Civil 2005-2009]]></source>
<year>2011</year>
<volume>I</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Santiago ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Abeledo PerrotLegal Publishing ChileThomson Reuters]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Castrensis]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[In primam digesti novi partem commentaria]]></source>
<year>1582</year>
<publisher-loc><![CDATA[Venecia ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cocceius]]></surname>
<given-names><![CDATA[Samuel de]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Ius civile controversum]]></source>
<year>1779</year>
<edition>4ª</edition>
<publisher-loc><![CDATA[FrankfurtLeipzig ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Societas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Corbino]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Santalucia]]></surname>
<given-names><![CDATA[B]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Justiniani Augusti Pandectarum Codex Florentinus]]></source>
<year>1988</year>
<volume>II</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Firerenze ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Leo S. Olschki]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cujacius]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Commentarius in quo hi pandectarum tituli explicantur]]></source>
<year>1556</year>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Andrea Wechelum]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cujacius]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="la"><![CDATA[In lib. LIV. Pauli ad edictum, recitationes solemnes]]></article-title>
<source><![CDATA[Opera ad parisiensem fabrotianam editionem deligentissime exacta in tomos XIII: distributa auctiora atque emendatiora]]></source>
<year>1838</year>
<publisher-loc><![CDATA[Prati ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Off. Frate.Giachetti]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cujacius]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="la"><![CDATA[Observationum et emendationum liber vigesimus quartus]]></article-title>
<source><![CDATA[Operum Priorum]]></source>
<year>1722</year>
<publisher-loc><![CDATA[Napoli ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Typis ac Sumptibus Michaelis Aloysii]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Daube]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Mistake of law in usucapion]]></article-title>
<source><![CDATA[Cambridge Law Journal]]></source>
<year>1958</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Donellus]]></surname>
<given-names><![CDATA[H]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Opera omnia: Commentariorum iuris cilivis]]></source>
<year>1762</year>
<publisher-loc><![CDATA[Luca ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Riccomini]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B20">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Duranton]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Cours de code civil suivant le code français]]></source>
<year>1841</year>
<volume>XI</volume>
<edition>4ª</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Mannheim ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Schwan et Gotz, Libraires de la Cour]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B21">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ehrhardt]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Justa causa traditionis: Eine Untersuchung über den Erwerb des Eigentums nach römischem Recht]]></source>
<year>1930</year>
<publisher-loc><![CDATA[BerlinLeipzig ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[De Gruyter]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B22">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Faber]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Coniecturarum iuris civilis libri viginti, in quibus difficiles plerique iuris iustinianei loci, novis cùm emendationibus, tum interpretationibis explicantur, & vera rectáque iuris principia stabiliuntur]]></source>
<year>1661</year>
<publisher-loc><![CDATA[Lugduni ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Phil. Borde. Lavr. Arnaud, et Claud. Rigaud]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B23">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Fernández de Retes]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="la"><![CDATA[Ad legem scriboniam, sive de prohibita usucapione servitutem realem, personaliumque, succisiva selectio]]></article-title>
<source><![CDATA[Novus Thesaurus Iuris Civilis et Canonici [...] ex colectione et museo Gerardi Meerman]]></source>
<year>1753</year>
<volume>VI</volume>
<page-range>436-488</page-range><publisher-loc><![CDATA[Haga ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Petrum de Hondt]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B24">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Glück]]></surname>
<given-names><![CDATA[C. F. von]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Ausführliche Erläuterung der Pandekten nach Hellfeld, ein Kommentar]]></source>
<year>1820</year>
<volume>XXII</volume>
<publisher-name><![CDATA[Palm'schen Verlag-Buchhandlung]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B25">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Gothofredus]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Corpus iuris civilis romani]]></source>
<year>1720</year>
<publisher-loc><![CDATA[Lipsia ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Jo. Friderici Gleditschii B. Filii]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B26">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Grotius]]></surname>
<given-names><![CDATA[H]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Florum sparsio ad jus justinianeum]]></source>
<year>1777</year>
<publisher-loc><![CDATA[Napoli ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Vincentius Manfredis]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B27">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Guzmán]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Codificación del Derecho civil e interpretación de las leyes: Las normas sobre interpretación de las leyes en los principales códigos civiles europeo-occidentales y americanos emitidos hasta fines del siglo XIX]]></source>
<year>2011</year>
<publisher-loc><![CDATA[Madrid ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Iustel]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B28">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Heraldus]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[De rerum judicatarum auctoritate libri duo]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Otto]]></surname>
<given-names><![CDATA[Everard]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Thesaurus iuris Romani continens rariora meliorem interpretum opuscula]]></source>
<year>1733</year>
<volume>II</volume>
<edition>2ª</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Rhenum ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Johanem Broedelet]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B29">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ihering]]></surname>
<given-names><![CDATA[R. von]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Jahrbücher für die Dogmatik des heutigen römischen und deutschen Privatrechts, 2]]></source>
<year>1858</year>
<publisher-loc><![CDATA[Jena ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Druck und Verlag von Friedrich Mauke]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B30">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ihering]]></surname>
<given-names><![CDATA[R. von]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[La posesión]]></source>
<year>1926</year>
<edition>2ª</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Madrid ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Reus]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B31">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Irnerius]]></surname>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Summa Codicis]]></source>
<year>1894</year>
<publisher-loc><![CDATA[Berlin ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Guttentag]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B32">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Jakobs]]></surname>
<given-names><![CDATA[H. H.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="la"><![CDATA[Error falsae causae]]></article-title>
<source><![CDATA[Festschrift für Werner Flume zum. 70. Geburtstag]]></source>
<year>1978</year>
<publisher-loc><![CDATA[Köln ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Schmidt]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B33">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Kaser]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="la"><![CDATA[Iusta causa traditionis]]></article-title>
<source><![CDATA[BIDR]]></source>
<year>1961</year>
<volume>64</volume>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B34">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lenel]]></surname>
<given-names><![CDATA[O]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Palingenesia iuris civilis]]></source>
<year>2000</year>
<publisher-loc><![CDATA[Roma ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Il Cigno Galileo Galilei]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B35">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lotmar]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ph]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="de"><![CDATA[Über "plus est in re quam in existimatione" und "plus est in opinione quam in veritate"]]></article-title>
<source><![CDATA[Münchener Festgabe für J. J. W. Planck]]></source>
<year>1887</year>
<publisher-loc><![CDATA[München ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B36">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lübtow]]></surname>
<given-names><![CDATA[U. von]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="de"><![CDATA[Hand wahre Hand]]></article-title>
<source><![CDATA[Festschrift zum 41: deuschen Juristentag in Berlin]]></source>
<year>1955</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B37">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Mayer-Maly]]></surname>
<given-names><![CDATA[Th]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Das Putativtitelproblem bei der usucapio]]></source>
<year>1962</year>
<publisher-loc><![CDATA[GrazKöln ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Böhlaus]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B38">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Mühlenbruch]]></surname>
<given-names><![CDATA[C. F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Doctrina pandectarum in usum scholarum]]></source>
<year>1823</year>
<volume>I</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Halis Saxonum ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Hemmerde et Schwetschcke]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B39">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Otto]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Ad Fl. Justiniani PP. Aug. institutionum, sive elementorum libros IV a Cujacio emendatos, notae, criticae et commentarius: in quo juris romani principia, rationes, progressus & meliores interpretes indicantur]]></source>
<year>1734</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rhenum ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Matthaeum Visch]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B40">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pacius]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Enantiophanon seu legum conciliatarum centuriae VII]]></source>
<year>1606</year>
<edition>4ª</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Lugduni ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[ex officina Vicentii]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B41">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pfeiffer]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[De bona fide in praescriptione XXX vel XL annorum acquisitiva]]></source>
<year>1857</year>
<publisher-loc><![CDATA[Cassel ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[T. Fischer]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B42">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pflüger]]></surname>
<given-names><![CDATA[H. H.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Zur Lehre vom Erwerbe des Eigentums nach römischem Recht]]></source>
<year>1937</year>
<publisher-loc><![CDATA[MünchenLeipzig ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Duncker & Humblot]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B43">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pothier]]></surname>
<given-names><![CDATA[R. J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Pandectae Justinianeae in novum ordinem digestae cum legibus codicis et novellis quae jus pandectarum confirmant, explicant aut abrogant]]></source>
<year>1821</year>
<volume>III</volume>
<edition>4ª</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Belin-Leprieur]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B44">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Provera]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="it"><![CDATA[Note esegetiche in tema di errore]]></article-title>
<source><![CDATA[Studi in onore di Pietro de Francisci]]></source>
<year>1956</year>
<volume>II</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Milano ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B45">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pulvaeus]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="la"><![CDATA[Ad legem Atiniam, sive de rei furtivae prohibita usucapione liber singularis]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Otto]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Thesaurus Juris Romani, Continens Rariora Meliorem Interpretum Opuscula, In Quibus Jus Romanum Emendatur, Explicatur, Illustratur: Itemque Classicis Aliisque Auctoribus Haud Raro Lumen Accenditur]]></source>
<year>1733</year>
<volume>IV</volume>
<edition>2ª</edition>
<publisher-name><![CDATA[ad Rhenum]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B46">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rabel]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Gundzüge des römischen Privatrecht]]></source>
<year>1915</year>
<publisher-loc><![CDATA[Berlin ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Duncker & Humblot]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B47">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Sande]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="la"><![CDATA[Tractatus de prohibita rerum alienatione]]></article-title>
<source><![CDATA[Commentarii duo singulares]]></source>
<year>1657</year>
<publisher-loc><![CDATA[Leovardia ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Gysbertus Sibonis]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B48">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Savigny]]></surname>
<given-names><![CDATA[F. C. von]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[System des heutigen römischen Rechts]]></source>
<year>1840</year>
<publisher-loc><![CDATA[Berlin ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Veit und Comp]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B49">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Schulting]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Notae ad Digesta Seu Pandectas]]></source>
<year>1828</year>
<publisher-loc><![CDATA[Lugduni Batavorum ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Luchtmans]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B50">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Stephan]]></surname>
<given-names><![CDATA[W]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="de"><![CDATA[Zur Lehre von der Ersitzung]]></article-title>
<source><![CDATA[Archiv für die civilistische Praxis]]></source>
<year>1851</year>
<volume>34</volume>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B51">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Stintzing]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. A. R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Das Wesen von bona fides und titulus in der römischen Usucapionslehre]]></source>
<year>1852</year>
<publisher-loc><![CDATA[Heidelberg ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Academische Anstalt für Literatur und Kunst, K. Groos]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B52">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Unterholzner]]></surname>
<given-names><![CDATA[K. A. D.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Die Lehre von der Verjährung durch fortgesetzten Besitz, Dargestellt nach den Grundsätzen des römischen Rechts]]></source>
<year>1815</year>
<publisher-loc><![CDATA[Breslau ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Korn]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B53">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Voci]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[L'errore nel diritto romano]]></source>
<year>1937</year>
<publisher-loc><![CDATA[Milano ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Giufrè]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B54">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Voci]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Modi di acquisto della proprietà: corso di diritto romano]]></source>
<year>1952</year>
<publisher-loc><![CDATA[Milano ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Giuffrè]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B55">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Wacke]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="fr"><![CDATA[Plus est in re quam in existimatione: Vale più la realtà che non l'opinione nel trasferimento di proprietà e nell'usucapione]]></article-title>
<source><![CDATA[Estudios de Derecho Romano y Moderno en Cuatro Idiomas]]></source>
<year>1996</year>
<publisher-loc><![CDATA[Madrid ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Fundación Seminario de Derecho Romano "Ursicino Álvarez"]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B56">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Warmelo]]></surname>
<given-names><![CDATA[P. van]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="la"><![CDATA[Ignorantia iuris]]></article-title>
<source><![CDATA[TR]]></source>
<year>1954</year>
<volume>22</volume>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B57">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Wieacker]]></surname>
<given-names><![CDATA[F]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Textstufen klassischer Juristen]]></source>
<year>1960</year>
<publisher-loc><![CDATA[Göttingen ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Vandenhoeck & Ruprecht]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B58">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Winckel]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Error iuris nocet, Rechtsirrtum als Problem der Rechtsordung]]></source>
<year>1985</year>
<publisher-loc><![CDATA[Zutphen ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Terra Publishing Co.]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B59">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Zilletti]]></surname>
<given-names><![CDATA[U]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[La dottrina dell'errore nella storia del diritto romano]]></source>
<year>1961</year>
<publisher-loc><![CDATA[Milano ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Giufrè]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
